Kẻ thù của chân lý

0
114

Uốn lưỡi bao nhiêu lần cho đủ?

Từngàn xưa, một trong những nơi thử thách bản lĩnh và trình độ của chínhkhách là nghị trường. Ở đó, những người đại diện cho cử tri đứng rachất vấn các quan chức đứng đầu các cơ quan của chính phủ. Đây là tấmgương soi của nền dân chủ.

Khi các cuộc tranh luận tạinghị trường được thực hiện một cách thẳng thắn, thể hiện sự tôn trọnglẫn nhau giữa những người tham gia tranh luận; khi vấn đề dược nêu rachính xác cô đọng được trả lời bằng những lập luận trong sáng nói đúngtrọng tâm, thì dù kết quả tranh luận như thế nào, người dân cũng thấythỏa mãn; vì họ biết người đại diện cho họ đã phản ánh đúng tâm tư,nguyện vọng, băn khoăn của mình; và người điều hành công việc của chínhphủ cũng đã làm hết chức trách của viên chức nhà nước. Thế nhưng, gầnđây, khi theo dõi những cuộc chất vấn thành viên Chính phủ tại Quốc hộiđược truyền hình trực tiếp, cử tri đã thấy có những luận cứ được đưa ravới lối lý luận khập khiễng và thiếu thuyết phục, hay nói cách khác, đãcó hiện tượng 'hỏi một đường, trả lời một nẻo'.

Chúngta hãy thử xem lại cách đặt vấn đề và cách xử lý. Về nguyên tắc tranhluận, người xử lý vấn đề phải luôn giữ được sự nhất quán trong quátrình chứng minh. Nếu không người ấy sẽ dễ rơi vào trường hợp “đánhtráo” khái niệm. Dưới đây là những sai lệch thường gặp:

Thứ nhất: Thay đổi hay đưa ra những điều kiện khác để né tránh luận điểm ban đầu.

Vídụ: Với luận đề: “Có nên vay tiền làm đường sắt cao tốc không? Tổng nợquốc gia đã chiến 42% GDP, nhu cầu vốn cho ngành giao thông vận tải đãlà 160 tỷ USD, chi phí cho đường sắt cao tốc lại lên đến 56 tỷ USD,tính ra gần 35,6 triệu USD/km. Vay thêm tiền làm đường sắt cao tốc sẽlàm tăng tổng nợ quốc gia”; đã có câu trả lời: “Không tăng nợ, vì khôngchỉ vay nước ngoài, mà còn vay trong nước, vay doanh nghiệp, vay trongnhiều năm…”. Trả lời như thế không đáp ứng trọng tâm luận điểm củangười đặt câu hỏi. Vì vay kiểu nào cũng là vay, không phân biệt tronghay ngoài nước. Trả lời như thế chỉ có thể chấp nhận được nếu vay màkhông phải trả!

Thứ hai: Lẫn lộn luận điểm đưa ra với người có liên quan đến luận điểm.

Vídụ: Để trả lời câu hỏi “Làm sao đảm bảo tính minh bạch và nâng caotrách nhiệm quản lý ngân sách trong thu chi tài chính công”, một quanchức đã trả lời: “Chúng tôi không sờ mó đồng nào ở đây cả”. Người takhông hỏi ông có “dính dấp” gì không đến chuyện tiền nong mà muốn hỏiquý ông quản lý thu chi ngân sách cả nước như thế nào.

Thứ ba: Đặt luận điểm người chất vấn dưới lăng kính hệ quả, suy diễn ý định của người hỏi, đánh tráo nguyên nhân và kết quả.

Vídụ, trả lời câu hỏi “Làm sao gìn giữ tính nghiêm minh của pháp luật,xây dựng đội ngũ công chức đề cao kỷ luật hành chính, kỷ cương phépnước, cần kiệm liêm chính…”, một vị có trách nhiệm trả lời: “Nếu cáchchức hết lấy ai làm việc. Cứ nói theo quy định pháp luật, nhưng phápluật cũng có cái đạo lý, cứ dẹp đi là bầu không kịp”. Rồi vị quan ấylại cho rằng trong mười việc thì có thể sai hai ba việc…

Nếuchỉ vì “bầu không kịp” thì … còn nhớ có lần, cố Thủ tướng Võ Văn Kiệtđã trả lời phỏng vấn tại hành lang Quốc hội sau khi dự một phiên chấtvấn mà báo chí dạo ấy đã đưa tin: “Bộ trưởng tốt nhưng bên dưới tan nát thì 'nghỉ đi' “.

Nếuchỉ vì “có thể sai vài việc” thì… Thủ tướng Nhật gần đây không phảitừ chức chỉ vì một lời hứa là “chuyển căn cứ quân sự Mỹ” đi đã khônglàm được. Bộ trưởng Quốc phòng Nhật cũng không phải từ chức vì câu nói”Việc Mỹ ném bom nguyên tử xuống Nagasaki là cách không thể tránh khỏiđể kết thúc chiến tranh”. Trước khi từ nhiệm ông này đã tuyên bố rằng: “Tôi đã làm người dân Nagasaki phiền lòng… Tôi xin từ chức để nhận trách nhiệm này“.Và còn nhiều ví dụ nữa như trường hợp của Tổng thống Đức hoặc Chủ tịchWorld Bank là những người chỉ làm sai “MỘT” việc hay chỉ sơ sảy một câunói.

Thứ tư: Cố ý vận dụng tam đoạn luận (Syllogism)

Một số vị lại ưa dùng “món” này vì nghe có vẻ… trí tuệ.:
Những nước có IQ cao đều có đường sắt cao tốc. Chúng ta chắc là có IQ cao. Chúng ta phải có đường sắt cao tốc.

Hoặc lý luận ngược lại:
Chúng ta sắp có đường sắt cao tốc. Nên IQ chúng ta sắp… cao.

Hay có ngài còn liều lĩnh ví von:
Việc khó nhất là đánh thắng đế quốc. Chúng ta đã đánh thắng chúng. Chúng ta chắc chắn phải làm được đường sắt cao tốc.

Vớilối suy diễn ấy thì chúng ta làm gì mà chẳng được, từ vô địch World Cupđến phóng hỏa tiễn vào không gian hoặc lên sao Hỏa trong nay mai. Vớilối suy luận ấy, như người ta thường nói, chúng ta có thể nhét cả Parisvào trong một cái hũ, hoặc hơn thế nữa, còn có thể cứu cả thế giới nàykhỏi thiên tai, dịch bệnh.

Thứ năm: Dự báo không cần cơ sở, chỉ cần… đại ngôn.

Cónhững vị phát biểu không cần chứng minh vì những lời nói ra đều là…định đề, xem như tất yếu. Có vị mạnh dạn phán “Thu nhập bình quân đầungười Việt Nam hiện nay 1.200 USD nhưng với tốc độ tăng trưởng kinh tếtương lai thì đến 2020 sẽ là 3.000 USD và lần lượt tăng đến 6.000 USD,lên 12.000 USD và đạt 20.000 USD năm 2050 (?). Ai có thể biết được kinhtế thế giới còn khủng hoảng đến bao giờ? Ai có thể biết được rằng mấtbao nhiêu năm mà Nam Hàn vẫn chưa đạt tới 20.000 USD/ đầu người và cònbao nhiêu nước phát triển ở châu Âu đang trầy trật đối phó với nợ nần,khủng hoảng tài chính. Trên cơ sở nào để một nước có GDP hàng năm chỉphát triển xấp xỉ 7% có thể tăng thu nhập 20 lần trong vòng 40 năm tớithì có lẽ chưa một nhà kinh tế học nào có thể chỉ ra được. Đó là chưakể các tác động bên ngoài như tài nguyên suy giảm, thiên tai dịchbệnh…

Là những người mang tâm niệm “Bình sinh độc bão tiên ưu niệm” (Suốt đời ôm mãi lòng lo trước, Nguyễn Trãi trong Bảo Kính cảnh giới),các nghị sĩ lấy công việc quốc gia làm trọng, lấy điều lo của muôn dânlàm nỗi lo của mình, lẽ ra không thể thỏa mãn trước kiểu trả lời lấy…được, thiếu thẳng thắn và nghiêm túc với trách nhiệm trước muôn dân.Trước những vấn đề hệ trọng của đất nước, quý vị chỉ cần lên mạng, dùngGoogle tìm thì sẽ gặp cơ mantư liệu về những khó khăn mà các cường quốc đang gặp phải như trườnghợp Nhật Bản với hệ thống xe lửa cao tốc Shinkansen hay trường hợp Phápvới hệ thống xe lửa cao tốc TGV.

Thất diệt tránh pháp

Vàomùa hạ thứ chín, sau khi thành đạo, khi đang ở vương quốc Vamsa, nhânchuyện tranh luận giữa chư Tăng thuộc hai nhóm Kinh sư và Luật sư, Phậtđã dạy “Hai bên phải bình tâm lắng nghe, đừng có thành kiến, đừng nghe một chiều, phải trầm tĩnh xét đoán“. Sau đó, Người truyền dạy bảy phương thức giải quyết tranh chấp, trong đó chúng ta có thể kể đến Ức niệm tỳ-ni nghĩa là phải trình bày đầu đuôi câu chuyện với những bằng chứng cụ thể; và Tự ngôn tỳ-ninghĩa là phải nhận biết rằng ý kiến của mình dù cố gắng vô tư vẫn làchủ quan do đó chưa thể hiện được sự chính xác vô tư, nói cách khác, tựmình phải công nhận sự vụng về khiếm khuyết của mình.

Biện luậnlà công cụ của một xã hội dân chủ và, quan trọng hơn, nó giúp cho ngườilãnh đạo có những quyết sách đúng. Nếu không có sự biện luận đúngnghĩa, tương lai và tiền đồ đất nước có thể bị tổn hại với những quyếtsách vội vã chưa được kiểm nghiệm bởi lòng dân. Quyết nghị (resolution)hay đề nghị (proposition) đều cần phải được tranh luận. Không thể dungdưỡng tình trạng lạm dụng quyền lực, bất chấp dư luận. Như Einstein đãtừng cảnh báo “Kẻ thù lớn nhất của chân lý là sự ngạo mạn của quyền uy“. Nhưng luận lý nào cũng phải xuất phát từ trái tim trong sáng của người tham gia tranh luận. Vì dân phải luôn là điểm quy chiếu cho mọi tranh biện và được lòng dânphải là điều kiện tiên quyết muôn đời của một nền chính trị vị dânsinh, là nguyên lý sống và hành động của từng chính khách dù thuộc hànhpháp hay lập pháp. Tranh luận, nếu chỉ là một trò chơi quyền lực trảgiá bằng tài nguyên đất nước hay xương máu của nhân dân, sẽ chỉ làm tốnthời gian, và công sức của những người tham dự mà quyết nghị đưa ra sẽcó những hậu quả khôn lường.