Hiệu ứng thoả hiệp xã hội (4)

0
111

Các hình thức thoả hiệp:

Có nhiều cách phân loại hành vi thoả hiệp tuỳ thuộc vào cách tiếp cận của nhà nghiên cứu.

Trong nghiên cứu về tính bền vững đạo đức của nhân cách, V.E. Trudnovski đã phân ra hai loại hành vi thoả hiệp: thoả hiệp bên trong và thoả hiệp bên ngoài. Thoả hiệp bên ngoài thể hiện ở hai hình thức: a) cá nhân chủ động xích lại ý kiến của nhóm, song việc này có kèm theo mâu thuẫn gay gắt bên trong; b) cá nhân chủ động xích lại ý kiến của nhóm mà không hề có mâu thuẫn bên trong rõ rệt. Thoả hiệp bên trong thể hiện ở chỗ một số cá nhân tiếp thu ý kiến của nhóm như là của mình và tuân theo ý kiến đó không chỉ trong hoàn cảnh cụ thể hiện tại mà cả khi đã thoát ra khỏi hoàn cảnh đó. Có các kiểu loại thoả hiệp bên trong như sau: a) cá nhân vô tình tiếp nhận ý kiến không đáng tin cậy của nhóm trên cơ sở cho rằng ý kiến của số đông luôn là đúng; b) cá nhân tiếp nhận ý kiến của nhóm trên cơ sở phân tích lôgíc của ý kiến đó. Theo Trudnovski, việc phân tích tính lôgíc của ý kiến của nhóm giúp cá nhân xoá bỏ mâu thuẫn của hai khuynh hướng trái ngược nhau: khuynh hướng cá nhân muốn nhất trí với nhóm và khuynh hướng cá nhân muốn thống nhất với bản thân.

Festinger L. phân ra thoả hiệp hình thức và thoả hiệp thật sự. Nghiên cứu sự chuyển giao giữa các loại thoả hiệp đó, ông cho rằng sự thoả hiệp hình thức sẽ kéo theo thoả hiệp thật sự chỉ diễn ra khi chủ thể muốn ở lại nhóm. Còn sự trừng phạt chỉ tạo ra sự thoả hiệp hình thức mà không thật sự làm thay đổi quan điểm cá nhân. Theo Deutsch M., Gerard H.B. có hai loại ảnh hưởng xã hội trong nhóm: ảnh hưởng chuẩn mực và ảnh hưởng thông tin. Trong trường hợp thứ nhất, hiện tượng thoả hiệp xuất hiện do cá nhân muốn hành động phù hợp với các quy tắc của nhóm. Trong trường hợp thứ hai, hành vi của đa số được sử dụng như là nguồn thông tin giúp cá nhân có thể tìm ra được quyết định phù hợp nhất trong hoàn cảnh cụ thể. Ảnh hưởng thông tin có khả năng đưa đến sự thoả hiệp hình thức và làm thay đổi quan điểm của cá nhân hơn là ảnh hưởng chuẩn mực.

Kelman H.C. lại phân ra 3 mức hành vi thoả hiệp khác nhau về chất lượng là : sự phục tùng, đồng nhất hoá và nhập tâm. Trong phục tùng, sự tiếp nhận ảnh hưởng của người khác hay của nhóm hoàn toàn mang tính hình thức và sự chấp thuận đó chỉ tồn tại trong hoàn cảnh có mặt của người khác hay nhóm – nguồn gốc gây ảnh hưởng. Mức thoả hiệp thứ 2 là đồng nhất hoá. Có hai loại đồng nhất hoá. Loại thứ nhất Kelman gọi là đồng nhất truyền thống. Trong loại đồng nhất này, cá nhân có những hành vi giống nhóm hoặc người khác do anh ta có thiện cảm và có mong muốn tiếp thu các đặc điểm giống đối tượng chú ý của anh ta. Loại đồng nhất thứ hai là đồng nhất quan hệ hợp tác – vai. Việc tiếp nhận ảnh hưởng được thực hiện dưới hình thức quan hệ hợp tác – vai. Mỗi thành viên hợp tác chờ đợi ở thành viên khác một hành vi nhất định và tự mỗi người cố gắng xứng đáng với mong đợi của người khác.

Theo Kelman, trong bất kỳ trường hợp nào, những gì mà cá nhân tiếp nhận thông qua đồng nhất hoá đều không liên quan đến hệ thống giá trị của anh ta, ảnh hưởng xã hội có mối liên hệ chặt chẽ với hệ thống giá trị của cá nhân chỉ khi cá nhân tiếp nhân ảnh hưởng đó theo cách thứ ba: nhập tâm. Trong trường hợp này, các yếu tố của ảnh hưởng xã hội đã trở thành một phần trong hệ thống giá trị của nhân cách. Nhờ đó hành vi của mỗi thành viên trong nhóm trở nên tương đối độc lập với các điều kiện của hoàn cảnh.

Hoa Lê (VTLH)