Nhận thức thế giới trong thời đại thông tin

0
109

Con người có thể nhận thức thế giới hay không làmột câu hỏi hóc búa không chỉ với các nhà triết học mà còn với cả nhânloại. Tuy nhiên, không chỉ giữa các nhà triết học duy tâm với các nhàtriết học duy vật, mà ngay cả giữa những nhà triết học duy tâm với nhàuhay giữa các nhà triết học duy vật với nhau cũng có những mâu thuẫnnhất định trong việc trả lời câu hỏi này. Vậy chân lý nằm ở đâu?

Chúng tôi cho rằng quả thực rất khó để tìm ra câu trảlời đúng cho vấn đề này, nhất là trong bối cảnh thế giới ngày càng trởnên bão hòa về thông tin cùng với sự phát triển không ngừng của khoahọc kỹ thuật. Mặc dù như vậy, thế giới vẫn luôn luôn là một đối tượngbí ẩn và đầy ma lực đối với các nhà khoa học; vì vậy câu hỏi con ngườicó thể nhận thức được thế giới hay không vẫn còn nóng bỏng và thú vịnhư buổi ban đầu. Bài viết dưới đây sẽ trình bày cách tiếp cận củachúng tôi trước vấn đề này và hy vọng nó sẽ phần nào thức tỉnh conngười về khả năng và giới hạn của mình trước vấn đề nhận thức thế giớitrong mối tương quan với sự phát triển của khoa học kỹ thuật, đặc biệtlà của ngành truyền thông.

Lịch sử tư tưởng của con người đã tiếp nhận rất nhiềuquan điểm về khả năng nhận thức thế giới của con người, từ “bất khảtri” của Berkeley đến “vật tự nó” của Kant, từ “tinh thần tuyệt đối”của Hegel đến “cải tạo thê giới” của Marx. Phải khẳng định rằng, mỗihọc thuyết đều có những điểm hợp lý của nó; chính bới vậy, nó vẫn rấtsống động và liên tục truyền cảm hứng cho con người trong việc lý giảicâu hỏi này. Vấn đề chúng tôi đặt ra trong bài viết này chỉ là một khíacạnh liên quan đến khả năng nhận thức thế giới của con người, đó làngày nay con người có nhận thức được thế giới không khi mà càng ngàycàng được tiếp xúc với nhiều nguồn thông tin hơn? Hay thế giới, trảiqua vô số những cơn thăng trầm và biến chuyển vĩ đại, vẫn là chính nó,bí ẩn và huyễn hoặc như trong mắt Berkeley và Kant hay rõ ràng, cụ thểnhư trong nhận thức của Marx?

Chủ nghĩa khủng bố – khoảng đen mới trong bức tranh thế giới hiện đại

Một số người cho rằng những biến động gần đây của thếgiới báo hiệu một triển vọng không mấy xán lạn mà quên mất rằng biếnđộng là một thuộc tính căn bản của thế giới, hay nói cách khác, thếgiới luôn luôn và không ngừng biến động. Từ trước đến nay, do những hạnchế về trình độ khoa học công nghệ, con người không theo kịp với nhữngbiến động của thế giới. Dường như, sự phát triển của khoa học côngnghệ, nhất là của ngành truyền thông, làm con người ngày càng hoangmang trước những biến động của thế giới trong khi sự xuất hiện củanhững biến cố ấy, xét về mặt hiện tượng thuần túy, không hẳn dã hoàntoàn mới. Các cuộc bầu cử vẫn được tiến hành ở khắp mọi nơi với chiếnthắng hay thất bại của những phe phái khác nhau. Các cuộc đảo chính haythậm chí, các cuộc chiến tranh cũng vậy.

Trước đây, do sự hạn chế về khoa học công nghệ, thôngtin về những thay đổi của thế giới cũng như ảnh hưởng của chúng khôngcó cách nào đến với con người nhanh chóng như ngày nay. Gần đây, bứctranh thế giới hiện đại có một điểm nhấn – đó là chủ nghĩa khủng bố. Đólà cuộc chiến tranh giữa bóng tối và ánh sáng, hay theo cách nói củamột số người, đó là cuộc chiến của thế hệ thứ tư với “một kẻ thù vôhình và hữu hình, chẳng ở đâu và ở khắp mọi nơi, không một trung tâmđầu não cụ thể và phi lãnh thổ hóa”. Các nhà nghiên cứu đã chỉ ra rằnghình thức sơ khai của chủ nghĩa khủng bố là những phong trào đấu tranh,sau đó thoái hóa trở thành những tổ chức khủng bố, hay tổ chức phảnđộng có tính chất phi chính phủ. Lúc mới ra đời, chúng cũng chỉ mụctiêu chính trị, tôn chỉ và giá trị xã hội nhất định.

Hội Tam Hoàng ra đời trong hoàn cảnh nhà Thanh lật đổnhà Minh ở Trung Quốc, hay các tổ chức mafia ra đời ở Italia đều cólịch sử tương tự như vậy. Có thể nói, sự nở rộ của chủ nghĩa khủng bốtrong khoảng thời gian gần đây là một mặt của quá trình toàn cầu hóanằm bên ngoài khả năng kiểm soát của các chính phủ, chống lại thế giớivăn minh và thế giới hợp pháp.

Một số người đổ lỗi cho Tổng thống Hoa Kỳ – George Bush- trong việc “chọc giận” các tổ chức khủng bố. Tuy nhiên, Bush conkhông phải là một vị tổng thống tồi mặc dù trong vô số những việc ôngta đã làm, hẳn có những việc không đúng. Phản ứng quyết liệt và chínhsách cứng rắn của Bush trước những hành động của các tổ chức khủng bốsẽ là một liều thuốc đặc trị nếu ông ta chiếu cố đến sự không kiênquyết của các nhà chính trị khác. Sẽ tốt hơn nhiều nếu Bush hợp tác vớicác nhà chính trị trên toàn thế giới trong việc thiết kế và áp dụngnhững chính sách chống khủng bố táo bạo và quyết liệt. Nói đúng hơn,chủ nghĩa khủng bố mặc dù đã hình thành từ lâu, nhưng có lẽ chưa baogiờ lại xuất hiện một cách có tổ chức và chủ động như gần đây. Điều đóđã làm dấy lên trong vô số người những lo ngại về một cuộc chiến tranhmới, sau những cuộc chiến lịch sử của Thành Cát Tư Hãn, Napoleon hayHitler. Nhưng liệu bức tranh thế giới có u ám đến như vậy, hay đó chínhlà hiệu ứng phụ của truyền thông?

Nguy cơ nhận thức bằng bóng – mầm mống của một thuyết bất khả tri mới

Không thể phủ nhận sự khủng khiếp của những gì mà cáctổ chức khủng bố đã gây ra ở New York, Mandrid hay Baghdad. Tuy nhiên,chúng tôi muốn tiếp cận vấn đề theo một cách khác, liệu rằng chúng tađã thành công trong việc xây dựng cho mình phương pháp luận nhận thứcđúng đắn (tức phương pháp xử lý thông tin đúng đắn) hay chúng ta đangnhận thức thế giới qua hiệu ứng của truyền thông?

Sự ra đời của ngành truyền thông là một trong nhữngthành tựu vĩ đại của nhân loại. Truyền thông đưa con người xích lại gầnnhau hơn và giúp con người phân định thế giới một cách có ý thức thànhnhững mảng màu khác nhau thông qua việc cung cấp cho con người nhữngthông tin cập nhật và rất có giá trị. Truyền thông cũng giúp cho conngười tự làm mới nhận thức của mình và nếu thiếu vắng nó, chúng ta sẽtự giam hãm mình trong những ốc đảo về nhận thức. Tóm lại, truyền thôngđóng một vai trò thiết yếu trong việc xây dựng và xúc tiến nhận thứccủa con người về thế giới.

Với khả năng to lớn như vậy của truyền thông, một sốngười đã lạc quan cho rằng thuyết bất khả tri đã chẳng còn lý do gì đểtồn tại, họ quên mất rằng truyền thông là một công cụ cực kỳ sắc béncho việc nhận thức thế giới và do đó, nó cũng có những phản ứng phụnhất định. Tuy nhiên, một số người bàng quan hoặc kém tỉnh táo đã khôngnhận ra điều này. Thậm chí, thay vì sử dụng lượng thông tin, kiến thứcmà truyền thông cung cấp như những nguyên liệu để nhận thức, một sốngười còn hoàn toàn phụ thuộc vào sự phản ánh chủ quan của nó.

Hãy lấy chủ nghĩa khủng bố làm ví dụ. Mặc dù truyềnthông đã cố gắng truyền tải những thông tin chân thực và khách quannhưng nó vẫn tạo ra những ảo giác về sự nức nở của con người lớn hơn cảnhững thất thiệt mà họ phải gánh chịu. Sức mạnh của truyền thông là ởtính lan tỏa tức thì của nó; kết quả là, những ảo giác khủng khiếp cũnglan đi nhanh chóng không kém. Sự cộng hưởng ảo giác, đến một mình, tạora một nhận thức cực kỳ hoảng loạn và đen tối về thế giới trên phạm virộng lớn.

Hãy tưởng tượng một thế giới không có sự lớn mạnh củangành truyền thông sẽ ra sao? Rõ ràng, những sự kiện khủng khiếp ấy sẽchìm trong lãng quên một cách nhanh chóng và con người cũng sẽ khôngcảm thấy lo sợ từ nó. Tuy nhiên, giới truyền thông rất biết cách khaithác những biến động của thế giới. Điều này cũng chính là mục đích củatruyền thông – làm nên cái mà chúng ta thường gọi là Quyền lực củaTruyền thông.

Đến lướt mình, nó sẽ tạo ra một nguy cơ mới – nguy cơnhận thức thế giới bằng bóng, tức nhận thức thế giới qua thông tin vàhình ảnh. Nếu chúng ta tiếp tục khai thác thông tin theo cách này thìtruyền thông sẽ không làm con người mạnh hơn, toàn diện hơn về nhậnthức, mà còn tạo ra sự đứt gãy và nhiễu loạn về nhận thức thế giới.

Có thể nói rằng, tại những nơi mà ngành công nghiệptruyền thông đặt chân tới, thế giới được nhận thức hoàn toàn khác vớinhững miền mà nó bỏ sót. ở nơi này người ta lo sợ chủ nghĩa khủng bốtrong khi ở nơi khác – những miền đất thiếu thông tin về thế giới – conngười vẫn nhận thức thế giới một cách hoan hỉ và đơn giản. Phải chăngkhi những bài ca về nỗi đau thương được cất lên trong những nhà hát lớnsẽ có sức lan tỏa và lay động gấp hàng nghìn lần khi nó được hát ởnhững nơi khác? Phải chăng, hiệu ứng phụ của truyền thông đang làm conngười mơ hồ và nhiễu loạn trong việc nhận thức thế giới? Và phải chăng,với việc nhận thức thế giới bằng bóng, truyền thông đang cùng với conngười xây dựng một thuyết bất khả tri mới?

Thế giới thực sự như thế nào?

Chúng tôi cho rằng, một phần nào đó của thế giới, haythậm chí cả thế giới, dưới hiệu ứng phụ của truyền thông, đang bị mô tảvà cường điệu tới mức làm méo mó cấu trúc đời sống tâm lý của conngười. Thực ra, thế giới, về bản chất, là bị chèn ép và chèn ép lẫnnhau chứ không được lãnh đạo. Giai đoạn thế giới được lãnh đạo và lãnhđạo một cách có tổ chức nhất là giai đoạn Chiến tranh Lạnh. Thế giới,về cơ bản, là đơn cực – cái mà trong thời đại ngày nay cần được hiểu làđơn cực động chứ không phải là đơn cực tĩnh như trước. Do vậy, thật khóđể hình dung hay nhận thức thế giới, hay nói cách khác, thật khó để trảlời câu hỏi thế giới mà chúng ta nhận thức được là cái gì, là kết quảcủa nhận thức của con người, kết quả của truyền thông, kết quả củatiếng vọng hay tiếng ồn. Chúng ta luôn nghĩ rằng sẽ đặt cộng đồng trongmột nhận thức thống nhất để giải thích thế giới, nhưng thực ra, thếgiới được giải thích hoàn toàn không nhất quán. Do đó, vấn đề cầnnghiên cứu là thế giới thực ra như thế nào trong thời đại thông tinhiện nay. Chừng nào không trả lời được câu hỏi ấy, chúng ta sẽ tiếp tụcsống và nhận thức bằng bóng, tức bằng những gì mà giới truyền thôngtruyền tải tới con người thông qua các phương tiện hiện dại của nó.

Sức mạnh của Truyền thông khiến con người tưởng mìnhchứng minh được sự sai lầm của thuyết bất khả tri nhưng dường như nóđang làm điều ngược lại. Có vẻ như con người đang bị khủng hoảng thôngtin và càng ở những vùng lạc hậu về nhận thức, sự khủng hoảng thông tinấy càng rõ rệt.. Khủng hoảng thông tin có lẽ sẽ là một cuộc khủng hoảngmới của nhân loại.

Khủng hoảng thông tin chỉ có thể xảy ra ở những vùngđất lạc hậu về nhận thức bởi sự lạc hậu về nhận thức đồng nghĩa vớiviệc tư duy một cách đơn giản, phiến diện và thụ động. Trong khi đó,khối lượng thông tin đồ sộ được tiếp nhận mỗi ngày khiến thế giới đượcphản ánh vào trong tiềm 'thức con người một cách hết sức phức tạp,khiến cho một số học giả phải đánh động nhân loại về nền kinh tếIntemet, hay nền kinh tế thông tin, cho rằng nếu biến thông tin trởthành nền kinh tế, chúng ta sẽ tự mình tạo ra sự thay thế. Vấn đề khôngdừng lại ở đó, mà quan trọng hơn, chúng ta cần phải cảnh báo nhân loạivề nguy cơ thông tin, hay nói cách khác là nguy cơ về nhận thức bóngcủa các hình ảnh của thế giới.

Để trả lời câu hỏi con người có thể nhận thức thế giớihay không, chúng tôi cho rằng con người không chỉ có thể mà buộc phảinhận thức được thế giới và chỉ khi nào nhận thức được thế giới, chúngta mới có thể tồn tại và phát triển. Nói như vậy không có nghĩa là conngười có thể nhận thức được thế giới một cách trọn vẹn và chính xác bởithế giới là một đối tượng quá rộng lớn và phức tạp. Với sự chênh lệchvề trình độ nhận thức, thế giới được phản ánh và mang màu sắc rất khácnhau trong nhận thức của những người khác nhau. Nói cách khác, trình độvà bản lĩnh nhận thức của con người sẽ quyết định việc con người sẽ đitới đâu trong chặng đường nhận thức thế giới.

Về mặt lý thuyết, để có thể nhận thức thế giới, chúngta cần phải tạo cho mình bản lĩnh thoát khỏi vùng ảnh hưởng của thôngtin, nghĩa là phải có sự quan sát và phân tích độc lập. Hãy dừng lại ởviệc coi thông tin như những nguyên liệu thô và hãy lọc ra trong thôngtin những sự kiện nguyên bản trước khi chúng bị phóng đại. Thiết nghĩ,làm như vậy chúng ta sẽ hình dung thế giới đúng với bản chất của nó.

Do đó, hãy hình dung và nhận thức thế giới như chính nó chứ không phải thông qua những tiếng vọng của truyền thông.

Đừng để truyền thông can thiệp sâu sắc vào tư duy cũngnhư vào nhận thức của chúng ta về thế giới để rồi tạo ra những sự đứtgãy đột ngột. Đó cũng chính là nhiệm vụ của khoa học và quả thực là mộtnhiệm vụ khó khăn bởi hàng ngày có hàng trăm, hàng nghìn bài viết vềcác sự kiện của thế giới. Nhiệm vụ của khoa họe là chia thế giới thànhđúng những mảng màu và những dữ liệu có màu sắc khác nhau. Khi xem xétmột hiện tượng nào đó, chúng ta sẽ nhận ra sự xuất hiện của hiện tượngấy thể nào cũng tạo ra những hình ảnh và phản ứng khác nhau của thếgiới. Và thế giới theo đó sẽ ửng hồng hay xám xịt bới các mảng nhậnthức khác nhau hay bởi các vùng cư dân khác nhau.

Quay trở lại với thực tiễn Việt Nam, chúng tôi cho rằngsự khủng hoảng thừa thông tin khiến chúng ta tưởng tượng ra một thếgiới phức tạp với vô số hiểm họa và chính nỗi lo sợ ấy khiến chúng takhông dám thực hiện những cuộc cải cách triệt để.

Trong khi đó, Trung Quốc đã tiến hành rất nhiều chươngtrình cải cách lớn và khuấy động cả thế giới bằng sự thành công củanhững cuộc cải cách đó. So với Việt Nam, Trung Quốc là một đất nướcrộng lớn và phức tạp hơn nhiều. Do đó, rủi ro và các vấn đề mà Việt Namphải đối mặt khi tiến hành cải cách chắc chắn ít hơn Trung Quốc cả vềsố lượng và nhỏ hơn về quy mô.

Bên cạnh đó còn có một yếu tố thuận lợi khác nữa là conngười Việt Nam tiềm ẩn đầy đủ phẩm chất để thực hiện những cuộc cảicách bước ngoặt. Vậy, tại sao chúng ta vẫn trì hoãn các cuộc cải cách?Phải chăng, chúng ta đang nhận thức thế giới nói chung và nhận thức vềsự lớn mạnh và thay đổi của Trung Quốc một cách bàng quan, quên mấtrằng những sự thay đổi ấy có tác động trực liếp tới tương lai của ViệtNam? Thiết nghĩ đó thực sự là một câu hỏi lớn.

Kết luận

Đã đến lúc phải đi tìm chân lý trong một sự chuyển độngtương đối, nghĩa là phải nhận thức thế giới nói chung và sự vật, hiệntượng nói riêng trong sự xê dịch tương đối của đời sống và xê dịchtương đối của ý nghĩ. Nói cách khác, không được xem sự vật là những vậtthể để bám vào nó mà phân tích, cần phải xem các sự kiện chỉ là ảnh củamột trạng thái của các loại hình phổ biến của nhân loại, và vì vậy,chúng ta phải tư duy trong thể động và tính động tương đối. Hoặc làmnhư thế, hoặc chúng ta đang tự mình xây dựng một thuyết “bất khả tri”mới cho những vấn đề có thể nhận thức?

Nguyễn Trần Bạt (nguồn: chungta)