Nhân “mùa vu lan” nghĩ về chữ hiếu

0
243
image

Rằmtháng bảy “xá tội vong nhân” đã qua, song “mùa Vu Lan” thì chưa kếtthúc. Liệu có cái gì chung giữa tình thương và lòng từ bi hỉ xả trongtriết lý Phật giáo và việc “báo hiếu” cha mẹ?

Theo Gs Tương Lai: Trongtâm thế của người Việt, dù theo bất cứ tôn giáo tín ngưỡng nào, thì“nghĩa mẹ như nước trong nguồn chảy ra” khiến cho những “giọt nước mắttrong tim chảy lai láng vào hồn”* vẫn là điểm hội tụ những xúc động sâulắng nhất của con người.

Trong tâm thế của người Việt, dù theo bất cứ tôn giáotín ngưỡng nào, thì nghĩa mẹ như nước trong nguồn chảy ra khiến chonhững “giọt nước mắt trong tim chảy lai láng vào hồn”* vẫn là điểm hộitụ những xúc động sâu lắng nhất của con người.

Thực hành đạo hiếu

Ảnh: my.opera.com

Người ta hiểu ra rằng, có một giá trịxuyên thời gian và không gian, từ khi con người xuất hiện trên trái đấtcho đến khi trái đất còn con người. Đó là tình mẹ con, là ơn sinhthành, đức dưỡng dục mà mỗi một con người trân trọng đúc kết và nângniu thành chữ hiếu. Chữ hiếu ấy, triết lý phương Đông nâng lên thànhđạo.“Đạo hiếu” chi phối ứng xử của con người trong gia đình và trong xãhội. Đó là một biểu hiện thật sâu đậm của đạo lý xã hội Việt Nam ta.

Từ “đạo” ở đây gợi lên một liên tưởng về cái “đạo vũ trụ” của Einstein khi ông nói đến “tính tín ngưỡng vũ trụ”. Theo Einstein “đằngsau những chuỗi mắt xích có thể nhận ra được, còn có cái gì tinh tếkhông thể hiểu thấu đáo, không thể giải thích được. Sự tôn kính trướcsức mạnh này, ngoài những cái chúng ta có thể hiểu được, đó là tôn giáocủa tôi”.**

Với ông, “những sự khởi đầu của tính tôn giáo vũ trụđã có ở giai đoạn phát triển sớm….Nhân tố mạnh mẽ hơn nhiều của tínhtôn giáo vũ trụ được chứa đựng trong Phật giáo”**. Đã có một bức tranh vẽ về Einstein với đề từ: “Một Lão tử của thế kỷ XX đi tìm cái “Đạo” của vũ trụ”**. Phải chăng ở đây có sự gặp gỡ tuyệt vời của văn hóa đông-tây?

Liệu có cái gì gần gũi giữa “đạo vũ trụ”“đạo hiếu”, mà nội dung của nó là sự thể hiện rất rõ nét của tính người, của phẩm tính làm người? Trong kinh “Báo đáp thâm ân cha mẹ”, Phật dạy về mười công ơn của mẹ mà người làm con phải ghi lòng tạc dạ. Trong “Kinh Lăng Nghiêm” có đoạn: “Mườiphương Như Lai thương nhớ chúng sinh như mẹ nhờ thương con. Nếu contrốn tránh, mẹ nhờ ích gì. Con nên nhớ mẹ như mẹ nhớ con, như vậy quanhiều đời sẽ chẳng xa trái nhau”***.

Thực hành “đạo hiếu”, tư tưởng và tình cảm của con người sẽ có chỗ quytụ để “chẳng xa trái nhau”! Vì rằng, trong sâu thẳm tâm hồn con ngườiluôn lung linh một ánh sáng mang tính vĩnh hằng, đó là ánh mắt trìu mếncủa mẹ. Với nhiều người, kể cả những người tuổi đã cao, thì dù mẹ đãkhuất núi, ánh sáng từ đôi mắt mẹ vẫn ấm áp chiếu rọi con đường đời củahọ.

Trong cuộc sống mà đời mỗi con ngườinếm trải, có bao nhiêu giá trị được hồ hởi tiếp nhận rồi bị lạnh lùngvứt bỏ. Có những giá trị thời thượng cứ tưởng như ồn ào cuốn hút khôngdứt, nhưng rồi chúng nhanh chóng bị lãng quên. Nếu chưa quên hẳn, thìcũng chỉ còn là những vang bóng tình cờ được hững hờ nhắc lại. Mà nhắclại như một hoài niệm về một thời ấu trĩ bị choáng ngợp trước những hàonhoáng ảo ảnh, như những lấp loáng phản quang bong bóng xà phòng đượctrẻ con thổi ra, lóe lên phút chốc dưới ánh mặt trời, để nhanh chóngbục vỡ, tan biến.

Rồi với thời gian và sự trải nghiệm trong những chặng đường đời, ngườita ngày càng nhận chân được những giá trị mà nếu thiếu nó, con ngườikhông thể sống nổi làm người. Trong những giá trị ấy, nhiều người xếpchữ hiếu lên hàng đầu.

Và vì mỗi một người đều được mộtngười mẹ sinh ra, dù được sinh ra nơi nhà cao cửa rộng, lầu son gác tíahay sinh ra dưới mái tranh nghèo xiêu vẹo dột nát, thì tiếng khóc chàođời nào cũng gắn với một bầu sữa mẹ. Nghĩa tình sâu nặng của mẹ, mỗicon người được uống từ bầu sữa thiêng liêng ấy. Cái đó tao nên giá trịthiêng liêng mang vĩnh hằng của chữ hiếu.

Ơn sinh thành

Giá trị thiêng liêng ấy do tạohóa ban tặng cho con người. “Công cha như núi Thái sơn. Nghĩa mẹ nhưnước trong nguồn chảy ra”, đó là đạo lý ngàn đời không lay chuyển. Côngcha nghĩa mẹ, ơn sinh thành, đức dưỡng dục mà mỗi con người được nhậnlĩnh để nên người chính là báu vật trời cho.

Những ai chẳng may không được nhận lĩnh trọn vẹn, hoặc tự đánh mất ânhuệ ấy, thì quả là nỗi bất hạnh lớn nhất của một đời người. Hai chữ nênngười rất dung dị, cứ tưởng như quá đơn giản, song phân tích kỹ sẽ ngộra nhiều chiều kích rất sâu và rất rộng. Lọt lòng mẹ, báu vật được tạohóa ban tặng đó sẽ từ dòng sữa mẹ mà tự trở thành con Người.
 
“Con người tự sản sinh ra mình”, Hégel, nhà triết học lớn người Đức,nêu lên luận điểm tuyệt vời thâu tóm được quá trình xã hội hóa để conngười từ một thực thể tự nhiên trở thành một thực thể xã hội. Nhờ sựcông bằng và sòng phẳng của tạo hóa, quá trình “tự sản sinh ra mình”được khởi đầu từ dòng sữa mẹ. Chẳng thề mà các cụ ta đã đúc kết : chasinh không bằng mẹ dưỡng!

Bú mẹ, bé đã bú vào mình dưỡng chấtđặc biệt của mẹ truyền cho, những dưỡng chất mà khi còn là bào thaitrong bụng mẹ, bé đã được tiếp nhận. Phải hiểu rằng từ trong cơ thể mẹ,dưỡng chất đặc biệt đó đã được chưng cất từ sự sống người, của loàingười, từ khi con người xuất hiện. Sự sống ấy hàm chứa trong nó trithức và kinh nghiệm sống của loài người. Nhờ đó, từ dòng sữa mẹ, giúptạo ra trong bé những phẩm tính người của con người xã hội.

Phẩm tính người ấy, khi còn là bào thai trong bụng mẹ, chỉ là chất vôthức-người từ cơ thể của mẹ truyền cho. Chất vô thức – người, nhân tốhuyết thống tự nhiên ấy đã định hình phẩm tính người, khu biệt rạch ròivới mọi thực thể tự nhiên khác. Phẩm tính ấy rõ dần lên trong quá trìnhcon người tiếp xúc với môi trường xã hội, khởi đầu từ mối liên hệ giữabé và mẹ, rồi tiêp đấy là bố, là gia đình, cộng đồng xã hội đầu tiên.

Từ cộng đồng xã hội đầu tiên đó màquá trình con người trở thành con người xã hội được khởi động và hoànthành trong sự tiếp xúc dần với những cộng đồng lớn hơn : hàng xóm lánggiềng, nhà trường, các hội đoàn… và xã hội rộng lớn. Tất cả những điềuấy cho thấy: tự nhiên không trực tiếp sinh thành ra con người theonghĩa đích thực của nó.

Tạo hóa chỉ ban cho thực thể tự nhiên đó những tiền đề sinh thể để conngười tự tác thành nên chính mình trong quá trình xã hội hóa, tức làquá trình con người tự sản sinh ra chính mình, trở thành con người xãhội. Gia đình là một cộng đồng khác biệt hẳn với tất cả các cộng đồngxã hội khác ở tính huyết thống và tính không chọn lựa. Không ai có thểchọn cửa mà sinh ra, chọn lựa cha mẹ.

Xã hội càng phát triển, mức sống củacon người càng được cải thiện thì việc nuôi con sẽ đỡ bớt nhọc nhằn nhờvào những tiện nghi vật chất và những tiến bộ của công nghệ thực phẩmdinh dưỡng cho trẻ em và dịch vu hướng vào con trẻ cùng với những thànhtựu y học, nhưng sự dạy con sẽ khó khăn phức tạp hơn rất nhiều. Lo chocon có đủ ăn, đủ mặc đối với đông đảo người dân đã khó, chăm sóc đờisống tinh thân, những phẩm tính văn hóa cho con người càng khó hơnnhiều.

Chớ quên rằng “sữa nuôi phần xác, hát nuôi phần hồn” (thơ Nguyễn Duy).Cái phần “hồn” ấy mới mong manh, sống động, mãnh liệt, nhưng cũng dễ bịthương tổn biết bao. Vậy mà, không có cái phần “hồn” ấy thìphần“xác”còn có nghĩa lý gì? Chăm sóc đời sống tâm hồn của bé khó hơnrất nhiều so với lo cho chúng“hay ăn, chóng lớn”.

Tổ ấm gia đình

Chính ở đây, gia đình có môt vị trí đặc biệt. Gia đình Việt Nam nóiriêng và gia đình phương Đông nói chung là một thiết chế định hình sớmnhất và cũng ít biến đổi nhất. Tính bền vững không mấy đổi thay ấy làsản phẩm của nền kinh tế nông nghiệp kéo dài triền miên. Quá trìnhchuyển sang kinh tế thị trường tạo ra những yếu tố có sức công phá vàothành trì của mô hình ứng xử trong mối quan hệ đẳng cấp và phận vị củalề thói gia trưởng trong khuôn mẫu gia đình được áp đặt vào xã hộitrước đây.

Ảnh: yobanbe.zing

Một mặt khác, vấn đề cá nhân – côngdân chính là vấn đề nền tảng của xã hội hiện đại, cũng trên ý nghĩa đó,giải phóng cá nhân là động lực tinh thần của hiện đại hóa. Các “con emtrong gia đình” cũng đồng thời là những “thành viên của xã hội”.

Tuy vậy, không thể đem cách ứng xử trong mối quan hệ gia đình để ápdụng trong quan hệ xã hội, và ngược lại, cũng không thể áp đặt nhữngchuẩn mực ứng xử xã hội vào trong ứng xử gia đình. Các thành viên tronggia đình gắn bó với nhau trong mối thâm tình máu mủ, ruột rà. Khôngthấy rõ điều ấy, sẽ khó mà hiểu rõ cái đạo làm người: đạo hiếu.

Chẳng hạn, trong Luật Hôn nhân và Giađình ở mục 4, Điều 2 của Chương I có ghi rõ nghĩa vụ của con cháu đốivói cha mẹ, ông bà, các thành viên trong gia đình có nghĩa vụ quan tâm, chăm sóc giúp đỡ nhau.Nghĩa vụ ấy mang tính pháp lý, người vi phạm sẽ bị pháp luật trừngphạt. Nghĩa vụ ấy cũng hàm chứa nội dung của hiếu nghĩa. Thế nhưng, nộidung của hiếu nghĩa trong chữ hiếu, trong đạo hiếu mà chúng ta đangbàn, có nội hàm rộng hơn nhiều, vượt quá những điều quy định về “nghĩa vụ” ấy rất xa, đặc biệt là ở hàm lượng tình cảm được chứa đựng trong nó.

Khi thực hiện đạo hiếu, con người vừa thực hiện nghĩa vụ làm người,điều mà pháp luật đã quy định, và quan trong hơn nữa, thực hiện tìnhcảm đạo đức của con người. Đương nhiên, trong nghĩa vụ cũng có nghĩa vụpháp lý và nghĩa vụ đạo đức, hai điều đó không mâu thuẫn nhau, không đối lập và loại trừ nhau, song không đồng nhất.

Nếu so sánh một cách hơi thô thiển thì nghĩa vụ đạo đức cao hơn, vì ở đây, vừa phải có ý thức về nghĩa vụ lại vừa phải làm cho ý thức về nghĩa vụ ấy được nâng lên để chuyển thành tình cảm nghĩa vụ.Mà đã là tình cảm, thì phải là do sự thôi thúc từ bên trong, do tiếnggọi của con tim chứ không chỉ là do sự thúc ép tự bên ngoài (ví như dưluận xã hội hay là luật pháp), mặc dầu áp lực đó cũng rất quan trọngtrong việc hình thành phẩm cách của con người.

Giá trị vĩnh hằng của chữ hiếu

Khi cháu con thực hiện đạo hiếu trong ứng xử hàng ngày với ông bà chamẹ, nếu chỉ đơn thuần là theo quy định của nghĩa vụ mà không phải là dosự thôi thúc của tình yêu thương, theo nhịp đập của trái tim nhân hậuthấm đượm tình máu mủ ruột rà, thì khó có sự chân tình và nhuần nhịtrong lời ăn tiếng nói, trong cử chỉ hành vi, trong ánh mắt nụ cười vốnkhông thể có một khuôn mẫu, một chuẩn tắc nào có thể định sẵn.

Hơn nữa, chữ hiếu đang mở rộng biên độ củanó, và vì thế, những câu “kinh điển” của Khổng Mạnh như “thiên hạ gốc ởnước, nước gốc ở nhà, nhà gốc ở thân mình” hay “Nhà nhà hòa thuận êmấm, bền vững là gốc rễ cho đất nước an ninh” có thể vẫn đúng song echưa đủ. Điều này dễ hiểu. Cuộc sống không ngừng vận động.

Ảnh: blogtimnhanh

Đặc biệt là với những bước tiến nhưvũ bão của khoa học và công nghệ cuối thể kỷ XX bước vào thế kỷ XXIkhiến cho kiểu tư duy tuyến tính sẽ không phù hợp nữa cho một thời đạiphi tuyến tính với những biến động và sức mạnh hợp trội bấtngờ.

Chữ hiếu cũng vậy thôi. Bác Hồ nói phải hiếu với dân.Sẽ hiểu được ý nghĩa lớn lao của chữ hiếu ấy khi suy ngẫm về tình cảmcủa Bác: “Mỗi người, mỗi gia đình đều có một nỗi đau khổ riêng và gộpcả những nổi đau khổ riêng của mỗi người, mỗi gia đình lại thì thànhnỗi đau khổ của tôi”.

Cuộc sống đang mở rộng biên độ nộidung của hiếu, cho nên, trong sự kế thừa phải biết chọn lọc và nângcao. Cần lưu ý rằng, như đã nêu ở trên: vấn đề cá nhân – công dân chính là vấn đề nền tảng của xã hội hiện đại, cũng trên ý nghĩa đó, giải phóng cá nhân là động lực tinh thần của hiện đại hóa.

Hệ giá trị gia đình, do đó, cũng phải có những biến đổi, theo đó nội dung của chữ hiếu cũng không đứng yên, dậm chân tại chỗ. Tínhđộc lập của gia đình và cá nhân đang định hình và dần khẳng định. Cóthể đây đó có những biểu hiện thái quá, nhưng quá trình này về cơ bảnlà đúng quy luật. Chữ hiếu hôm nay cũng phải được vận hành trong quỹđạo của hệ giá trị đó. Không thấy ra những biến đổi ấy, sẽ lạc hậu vớicuộc sống.

Song, nếu không nhận ra một cách sâu sắc cái giá trị mang tính vĩnhhằng của chữ hiếu trong cuộc sống của con người, chừng nào con ngườivẫn còn tồn tại trên quả đất này, thì cũng lại là một hẫng hụt nguyhiểm trong đời sống tinh thần của xã hội. Vì, dù cho biên độ của chữhiếu có thu hẹp hay mở rộng đến đâu thì cái cốt lõi của nó vẫn nguyênvẹn giá trị.

Cho nên khi người nhạc sĩ tài hoa nọ biết “tạ ơn hoa sáng thơm cho mẹ, tạ ơn chim chiều hát cho cha”*thì chính là người nghệ sĩ thiên tài ấy đã nói hộ với chúng ta nhữngước ao thầm kín và sâu lắng trong lòng ta đối với những đấng sinhthành, mà với họ, mặt trời chỉ chiếu sáng cho mỗi đứa con của mình màthôi. Chữ hiếu có một giá trị vĩnh hằng là do đó.

Nguồn:phatutuvietnam.net