Người trí thức giữa Tam giác quỷ””

0
120

Đạo diễn Đỗ Minh Tuấn (trái) cùng Hoa hậu Đền Hùng Giáng My và nhà quay phim Trần Hùng tại LHP Hài thế giới. Ảnh: Đỉnh Yên.

Trong tư cách khách mời của Văn hóa NghệAn, Nhà thơ-Đạo diễn Đỗ Minh Tuấn, đã chia sẻ những suy tư của anh vềthân phận và sứ mệnh của người trí thức nói chung và trí thức Việt Namnói riêng.

PV: Giữa chằng chịt các mối quan hệ xã hội, cácvấn đề của đất nước và cuộc sống, giữa trách nhiệm công dân và vai tròcủa người trí thức, giữa những nguyên tắc được đặt ra trong các quy ướcmà mình phải thực hiện…. anh suy nghĩ gì về mình trước mọi vấn đề xãhội và đất nước.

Đỗ Minh Tuấn – Nếu nói một cách hình tượng thì,trong chằng chịt các mối quan hệ xã hội của thời đại hôm nay, tôi thấymình nói riêng và người trí thức nói chung nhiều khi ở trong tình cảnhbị lạc giữa mê cung, hay bị biến thành trò cười trong những ngôi nhàchất đầy gương méo. Càng vào sâu mê cung người ta càng đánh mất mình,không biết mình là ai và không biết mình rồi sẽ đi đến đâu! Nhưng đánhmất mình hoàn toàn, quên khuấy những nguyên tắc, quy ước mình đã từngtin cậy và rao giảng để sống mộng du trong cuộc phiêu lưu mới thì cònmay. Vì khi đó người ta không có nỗi đau văn hóa như khi thấy cuộc sốngxung quanh biến thành những nhà cười giải trí trong công viên. Càng vàosâu nhà cười người ta càng thấy mình méo mó, quái dị, khi béo khi gầy,khi thấp khi cao, khi bị nhân đôi nhân ba, khi lại vón cục trở thànhmột đống nháo nhào không diện mạo, khi lại bị nhập vào kẻ khác như mộtquái thai. Biết đấy không phải là mình mà không thể chối bỏ cái hìnhhài bị xuyên tạc ấy. Khi đó, con người có nỗi đau tha hóa, nhìn thấynhân cách của xã hội, của chính mình bị bóp méo, bị nhào nặn hồn nhiên,như trẻ con chơi trò nặn đất. Mình càng có vai trò trí thức, càng cótrách nhiệm công dân thì mình càng thấy đau, và càng thấy buồn cười.Nói hình tượng thì như vậy đấy.

– Thế nói bằng lý luận thì sao? Anh nghĩ gì về mình giữa mê hồn trận những vấn đề văn hoá và xã hội hôm nay?

Đỗ Minh Tuấn: Nói bằng lý luận thì thế này, anhphải nhìn nhận và phán xét tư cách người trí thức trong anh bằng cáchtìm ra những đặc trưng trong thái độ của người trí thức trong lịch sửnhân loại, ở mọi nơi mọi lúc, để xem xét mình và những trí thức quanhmình đã thể hiện những đặc trưng đó ra sao trong bối cảnh hôm nay? Mộthọc giả Nga đã nhận xét rằng, có thể phân biệt giới trí thức với cácnhóm xã hội khác căn cứ vào ba dấu hiệu có tính nguyên tắc là thái độđối với sự giàu có, với lịch sử và với nhà nước. Ông cho rằng ba tháiđộ này luôn luôn là hỗn hợp của sự khinh bỉ, nôn nóng và ganh tị. Theoông, đây là điều đặc biệt tiêu biểu đối với giới trí thức Pháp và Nga,dù cho trong các nước Anglo-Saxon những tâm trạng tương tự ở thế kỷ vừaqua cũng tăng lên đáng kể. Nhận xét của học giả Nga có thể không hoàntoàn đúng với mọi trí thức, những cũng là một cách nhìn sắc sảo có thểlấy làm một vật chuẩn để đối chiếu hành vi và suy nghĩ của người tríthức trong xã hội ta hôm nay. Nói cách khác, có thể coi ba đối tượngĐỒNG TIỀN, LỊCH SỬ và QUYỀN LỰC là ba đỉnh của một Tam Giác Quỷ màngười trí thức luôn bị cuốn vào để xem xét cách thân phận và ứng xử củaanh ta trong môi trường xã hội cụ thể. Vậy, câu hỏi trên có thể đổithành: “Thái độ của anh với đồng tiền, với lịch sử và với quyền lực rasao trong bối cảnh xã hội hôm nay?”

– Vâng, một cách phiên dịch thú vị và dễ hiểu. Nhưng theo anhđặc điểm lớn nhất của cái Tam giác quỷ mà người trí thức xưa nay hay bịcuốn vào là gì?

Đỗ Minh Tuấn: Một đặc điểm của Tam Giác Quỷ là làmcho con người mất tích một cách bí ẩn. Thì đồng tiền, lịch sử và quyềnlực cũng làm cho con người mất tích theo những cách khác nhau. Đồngtiền nhiều khi che khuất con người và biến con người thành hàng hoá.Lịch sử nhiều khi làm cho số phận cá nhân không còn lý do tồn tại. VàQuyền lực thì thường có rất nhiều cách khác nhau, khi kín đáo khi trắngtrợn, để làm tiêu biến con người. Và cuộc quyết đấu của nhiều trí thứcvới đồng tiền, quyền lực và lịch sử đã dẫn đến hậu quả là nhiều ngườitrong họ đã bị mất tích theo những cách không thể nào tiên liệu trước.Có thể bị mất tích trong các trại giam, có thể mất tích không còn ainhắc đến trên mặt báo, có thể mất tích trong đời sống văn hoá nghệthụât vì không còn khả năng sáng tác, cũng có thể bị mất tích trong trínhớ đồng loại, không còn được ai nhớ đến nữa.v.v.

– Hình như khi đưa ra hình ảnh Tam Giác Quỷ anh muốn khuôn vấnđề lại trong nhưng tương quan cụ thể. Nếu đúng vậy thì chúng ta nên lầnlượt bàn về từng goc của cái Tam giác vẫn làm mất tích người trí thức.Đầu tiên hãy bàn về đồng tiền vì nó gần gũi và thời thượng? Có vẻ nhưđồng tiền bây giờ ít bị khinh bỉ hơn mấy thập kỷ trước đây?

Đỗ Minh Tuấn: Đúng thế đây. Thái độ coi khinh tiềnbạc đặc trưng cho trí thức Pháp. Hình ảnh Serge Gainsbourg, một tríthức Pháp, đốt tờ 500 FR châm thuốc lá ngay trên truyền hình khá tiêubiểu cho thái độ này. Hình ảnh công tử Bạc Liêu đốt tiền làm đóm soitìm đồng tiền rơi cho người đẹp cũng rất đặc trưng cho thái độ trọngnghĩa khinh tài phổ biến trong xã hội Việt Nam ngày xưa. Ấy vậy mà càngngày đồng tiền càng tăng quyền lực. Nó báo thù những thái độ khinh miệtđồng tiền của trí thức châu Âu và kẻ sỹ phương Đông một cách ngoạn mục.Ngày xưa đồng tiền bị K.Marx gọi là “con đĩ của nhân loại” (K.Marx),nhưng hôm nay thì đồng tiền đã ngày càng trở thành biểu tượng thiêngliêng mang tự hào dân tộc. Từ chỗ coi khinh sự giàu có, các trí thứckhắp nơi trên thế giới bắt đầu quen với lý tưởng làm giàu và trang sứcbằng các chỉ số phát triển kinh tế. Trí thức ngày càng bị cuốn theo malực của cuộc sống tiêu dùng, nhiều người ngày xưa ghét giàu sang, bâygiờ cũng sắm máy tính xịn để làm thơ ca ngợi những con buôn và nhữngtiện nghi (cười). Cho nên , nói rằng thái độ khinh bỉ đồng tiền tiêubiểu cho trí thức xưa đã lạc hậu cũng không sai. Song điều đó có nghĩalà quyền lực của đồng tiền đã ngày càng làm cho người trí thức kiểu cũbị…mất tích.

– Ngày nay, khi sự phát triển của một quốc gia, sự hạnh phúc củacon người được đo bằng chỉ số GDP thì thái độ kỳ thị với đồng tiền đãtrở thành phản phát triển, nếu không muốn nói là bảo thủ, hẹp hòi. Anhcó nghĩ vậy không?

Đỗ Minh Tuấn: Có thể nói đồng tiền đã đạt đượcquyền lực tuyệt đối khi trở thành chỉ số của hạnh phúc con người trongmột quốc gia có GNP cao. Tôi cho rằng việc cấp cho đồng tiền vai tròthước đo hạnh phúc và tiến bộ của một dân tộc là quá trớn và dại dột,thậm chí ngu xuẩn nữa. Ông G.Soros (Mỹ), một huyền thoại trong thế giớitài chính đã phản đối việc lấy tổng sản phẩm quốc dân (GNP) làm thướcđo phát triển vì, theo ông, làm như vậy có khác gì chấp nhận đồng tiềnnhư một giá trị đích thực, một giá trị tự thân. Ông cho rằng, trên thựctế thì GNP cao chưa phản ánh sự tiến bộ xã hội. Trong một nước bệnhAids đang hoành hành thì GNP tăng lên vì người ta phải tốn nhiều chiphí xử lý căn bệnh thế kỷ này.Vì thế, vận dụng thước đo đồng tiền sẽkhông thể biết thế giới đang tiến lên hay đang đi giật lùi. Ông Soroscho rằng, các giá trị đích thực không thể dùng đồng tiền để đo lường,phải có những thước đo tiến bộ khác phản ánh được những chỉ số vô hìnhnhư hạnh phúc và quyền tự chủ của công dân. Nét đặc sắc riêng của cácgiá trị đích thực là chúng tự bản thân đã chứa đựng các giá trị nộitại, bất luận chúng đã chiếm lĩnh được vị trí chủ đạo hay chưa. ÔngSoros khẳng định rằng các giá trị đích thực – mà người trí thức xưa nayluôn tôn thờ – khác xa với các giá trị thị trường ở chỗ tự thân nó đãcó giá trị, có quyền lực, không cần phải cạnh tranh để tự khẳng địnhnhư giá trị thị trường. [1]

– Nghĩa là, trước đây các giá trị văn hóa tinh thần luôn luôn ởthế thượng phong trước đồng tiền, bây giờ lại phải cạnh tranh trong thịtrường để khẳng định giá trị của mình?

Đỗ Minh Tuấn: Đúng vậy. Thực tế phát triển cho thấynhững điều Soros nói là rất sâu sắc. Khi đánh giá về phát triển, ngườita thường quên đi những sự thụt lùi hay phá sản trong các lĩnh vực vôhình như văn hoá, tình cảm, ý nghĩa, tâm linh. Đó là nơi người trí thứcnhạy cảm về ý nghĩa và giá trị. Kỹ nghệ bành trướng toàn cầu đã làm suygiảm môi trường cần có cho sự nảy sinh và phát triển tình thương, luânlý và trí thông minh của trái tim – những phẩm chất cần cho cuộc sốngcộng đồng. Vì thế, cuộc sống gia đình trong các xã hội phát triển kinhtế đang trở nên nghèo nàn, đơn điệu, bị chia cắt, vỡ nát. Trẻ em khôngcòn được hô hấp trong bầu dinh dưỡng tình cảm, tâm linh và trí tuệ nhưngày xưa, mà luôn luôn dán mắt vào Tivi hay computer để sống với thếgiới ảo đầy bạo lực và hoang tưởng. Gia đình hiện đại lại dạy chúngcách hành xử giản đơn kiểu duy lý thực dụng. Mọi thứ có thể quy ra luậtvà tiền. Mọi mâu thuẫn trong đời sống được giải quyết một cách giản đơnvà thô bạo, thiếu một bàn tay khéo léo, bao dung và mềm mại của tìnhngười và của thời gian.

– Thế còn Lịch sử, nó có tăng quyền lực trước xã hội như đồngtiền không? Vì sao thái độ với lịch sử lại có thể được coi là một trongnhững dấu hiệu nhận diện người trí thức?

Đỗ Minh Tuấn: Không, ngày nay lịch sử không tăngquyền lực, trái lại nó còn bị người ta mưu toan loại ra khỏi đời sốngnhân loại. Người ta đưa ra những học thuyết mới theo đó lịch sử giờ đâynhư một ông già lụ khụ không còn đủ sức khoẻ để bám theo đời sống nhânloại nữa. Đồng tiền lên ngôi cũng thỉnh thoảng đá đít cụ già lịch sửmột cách láo xược. Tuy nhiên, những người trí thức đích thực vẫn luônkiên trì bảo vệ giá trị của lịch sử, chống lại mọi biểu hiện xuyên tạclịch sử, buôn bán lịch sử, cống nạp lịch sử cho ngoại bang. Vì vớingười trí thức, giá trị lịch sử là kết tinh lẽ sống, sức sống và cáchsống của một cộng đồng, có thể truyền thừa cho đời sau. Giá trị lịch sửnằm trong những giá trị đích thực không thể đem ra thị trường để đo đạccạnh tranh giá trị. Điều thú vị là mặc dù những bước chân vạm vỡ củalịch sử có những lúc dẫm nát hàng loạt trí thức tinh hoa, làm mất tíchnhiều trí thức khổng lồ, nhưng người trí thức vẫn tôn thờ những giá trịlịch sử của dân tộc mình. Và một lần nữa, thái độ tôn thờ lịch sử lạiđưa người trí thức đến nguy cơ bị hút vào Tam giác quỷ.

– Trong nhận xét về trí thức của học giả Nga mà anh đã dẫn ra cónói đến Nhà nước như một thứ giấy quỳ có thể làm hiển thị thái độ đặcthù của người trí thức thiên niên kỷ trước. Anh cụ thể hoá khái niệmnhà nước trong ý kiến của học giả này thành ra quyền lực chính trị. Mốiquan hệ giữa trí thức và Nhà nước xưa nay là thế nào?

Đỗ Minh Tuấn: Quyền lực chính trị không phải luônluôn đối lập với quyền lực của tri thức, nhưng trong nhiều trường hợp,quyền lực chính trị đạt được do nhận thức hạn chế đi kèm với sự nhẫntâm. Người trí thức nhiều khi không có quyền lực trong guồng máy vìtrong sự hiểu biết và nhạy cảm của anh ta có hàm chứa sự bất cập về khảnăng hành động không do dự. Vì thế, người trí thức xưa nay thường cóthái độ ghét quyền lực, thậm chí khinh bỉ giới cầm quyền. Và ngược lại,giới cầm quyền đại diện cho nhà nước mọi thời cũng không ít khi nghingờ, khó chịu thậm chí coi khinh người trí thức. Mao Trạch đông còn coitrí thức như cục phân! Việc các chính khách coi thường và nghi ngờ tríthức có cơ sở ở những nhược điểm và những đặc điểm hành xử đầy nghịchlý của anh ta. Hiện nay các định nghĩa về trí thức thường tập trung vàonhững chức năng cơ bản sau mà một người được coi là trí thức không thểthiếu trong đó có các chức năng nổi bật nhất là sáng tạo và truyền bávăn hoá, duy trì những giá trị cơ bản của xã hội theo hướng Chân, ThiệnMỹ và chân lý, biết nhìn rõ sự vật, suy nghĩ đến cùng và dám phê phánđến cùng những gì không đúng, không tốt, không hợp lý. Nhưng người tríthức không phải lúc nào cũng kiên định được hai chức năng này vì bảnthân anh ta là một thực thể đầy mâu thuẫn và đầy nghịch lý. Bách khoatoàn thư Pháp (tập X) viết: “Trong đời sống xã hội trí thức có vịtrí nhất định. Họ có thể có thái độ đơn thuần”trùm chăn” cũng có thểtích cực dấn thân vào hoạt động chính trị. Người ta có thể chia tríthức thành kỹ sư và quan chức, thành nhà phản biện xã hội (objecteur),nhà luân lý học, nhà hoạt động chính trị, nhà cách mạng. Trong xã hộiổn định trí thức có thể là quan chức của chế độ hiện hành, trong xã hộikhủng hoảng, họ có thể trở thành nhà lý luận cách mạng,trong xã hộibuồn thảm thậm chí họ bị coi là kẻ bung xung”. [2] Nhàsử học Nga Poliakov Alecxandrovich cho rằng trí thức luôn là người khởixướng vĩ đại nhưng cũng luôn bị gánh những tai hoạ lịch sử lớn. Vì“trong lúc phục vụ chính quyền, người trí thức lại mơ đến việc thay thếnó. Trong khi thề thốt yêu quý nhân dân, giới trí thức lại sợ và khinhbỉ họ.Trong khi ca ngợi tự do, dân chủ, bình đẳng, giới trí thức lạiủng hộ những tên bạo chúa và những kẻ trọc phú. Trong khi mong muốntiên đoán tương lai, bản thân giới trí thức lại không được dự đoán.Trong khi tố cáo sự bất lương, giới trí thức lại sẵn sàng bán mình, hơnnữa những kẻ mua trí tuệ thì bao giờ cũng sẵn. Người trí thức thường xalạ với cả chính quyền lẫn nhân dân: là người thân thuộc giưã nhữngngười xa lạ và là kẻ xa lạ giữa những người thân thuộc”. Thời chiếntranh lạnh, không ít trí thức chơi trò bập bênh, dựa vào chính quyềnnày để “gây sự” với chính quyền kia, hoặc cơ hội đóng vai nạn nhân củamột nhà nước này để hưởng lộc từ một nhà nước khác. Vì thế, bên cạnhnhững trí thức chân chính dấn thân cho những giá trị dân chủ, nhân vănvà tiến bộ, cũng có những trí thức cơ hội, trở thành con bài cho cácthế lực chính trị khác nhau. Dù ở tư cách nào thì người trí thức cũngdễ bị mất tích trong Tam giác quỷ, theo các cách khác nhau. [3]

– Vậy, trong tư cách người trí thức của thời đại, anh đã bị cuốnvào Tam Giác Quỷ tạo bởi Đồng tiền, Lịch sử và Quyền lực bao giờ chưavà anh đã hành xử như thế nào trong ấy để có thể sống sót và thoát ra?

Đỗ Minh Tuấn: Tôi không bị cuốn vào Tam Giác quỷmột cách ngẫu nhiên, mà tôi có thái độ chủ động, phiêu lưu. Tôi khônglảng tránh cái Tam Giác Quỷ này như nhiều trí thức đạo mạo khác, mà laovào nó như một nhà thám hiểm tự tin với ảo tưởng sẽ từ đáy Tam Giác quỷtrở về với những thông tin mới mẻ và thú vị (cười). Anh có hiểu cái tựtin của nghệ sỹ khi nghĩ rằng mình có thể sắp đặt lại trật tự củathượng đế để cái xấu trở thành cái đẹp không? Cái bồn cầu là xấu, nhưngsau khi được bàn tay nghệ sỹ của Marchel Duchamp ký tên lên và đặt vàothế giới riêng của nghệ sỹ, cái bồn cầu trở nên một hình tượng nghệthụât mang tinh thần thẩm mỹ của thời đại mới.

– Nếu như đặc điểm lớn nhất của Tam giác quỷ là làm cho ngườimất tích một cách bí ẩn như anh nói thì kông thể nói anh đã dấn thanvào Tam giác quỷ Vì anh luôn luôn hiện diện với tư cách một trí thứcvăn nghệ sỹ, anh đã có thời kỳ nào bị “mất tích” đâu?

Đỗ Minh Tuấn: Anh không để ý đấy thôi!Tôi có nhiều khi mất tích đấychứ! Chẳng hạn, hơn mười năm nay nhà thơ Đỗ Minh Tuấn rõ ràng mất tích,không hề in thêm một bài thơ hay một tập thơ nào nữa. Anh ta nói anh tangủ đông với thi ca, nhưng ngủ đông cũng là một kiểu mất tích trong mùarét. Vì sao nhà thơ mất tích? Chắc chắn là do anh ta say mê lao theoquyền lực của lý luận, một hình thức của quyền lực văn hoá và chínhtrị. Trong những năm 90, khi tôi nổi lên trong lĩnh vực phê bình lýluận với những cuộc tranh luận nảy lửa ở cả trong nước và hải ngoại vềhuyền thoại, về thơ hiện đại, về thơ con cóc, về văn học cách mạng vàvăn học hải ngoại…thì tự nhiên con người thi sỹ bị mất tích. Quyền lựccủa lý trí, của lý luận và của cả sự hiếu thắng, thích rạch ròi đã làmcho con người thi sỹ vốn quen sống với những thứ mơ hồ, giao thoa, mờảo phải lặng lẽ biến đi. Khi tôi đã nhận ra mặt trái của quyền lực trítuệ thì thi ca vẫn chưa trở về, có lẽ vì quyền lực của đồng tiền lạilàm nó mất tích lâu hơn.

– Quyền lực của đồng tiền mà anh vừa nói đến hiểu theo nghĩa nàođây? Phải chăng anh kiếm được nhiều tiền hơn trước đây nên thi ca sợhãi và…mất tích? Hay vì một xã hội chạy theo đồng tiền, hăm hở kiếmtiền, hợm hĩnh tiêu tiền là một xã hội phi thơ?

Đỗ Minh Tuấn: Thực ra, trước đây tôi cũng căm ghétđồng tiền và ác cảm với giàu sang. Khi ở Viện Triết, tôi đã viết mộtcuốn sách bào chữa cho việc Juda bán Chúa lấy 30 đồng bạc trắng để từđó lên án đồng tiền đẩy nhân loại vào tội lỗi. Vì cuốn sách đó mà tôibị kỷ luật, ra khỏi viện Triết học để đi học nghề đạo diễn. Nhưng làmđiện ảnh tôi vẫn tin rằng, trong bản chất, nghệ thuật và thi ca gắn vớicái nghèo, cái khổ. Đến mức, ngay cả làm phim tôi cũng thích những bốicảnh rách rưới, xưa cũ, những khuôn mặt khắc khổ, không chỉ vì nó là vẻđẹp của nghèo khổ, mà còn vì nó là những chất liệu có chất hội họa, cómàu thời gian. Và có dấu vết của thân phận nữa. Nhưng sau này tôi thấynhững show trình diễn hoành tráng ở Mỹ gắn với công nghệ cao có nhiềuvẻ đẹp lộng lẫy và kỳ vĩ, những bộ phim về người giàu và những tòa nhàchọc trời cũng rất xúc động, rất giàu chất thơ. Nhìn vào đó ta khôngthấy đồng tiền mà thấy tầm nhìn, trí tuệ và bản lĩnh của người nghệ sỹ.Vì thế, năm ngoái tôi nhận làm 70 tập Bí mật Eva chiếu trên giờ VàngVTV3 để chia sẻ với thân phận người phụ nữ sống trong nhà đẹp, đầy đủtiện nghi, ăn mặc toàn hàng hiệu nhưng cũng đau khổ thiệt thòi, cầnchia sẻ như hàng triệu người nghèo khổ khác. Làm một bộ phim về nhữngngười giàu sang là một thách đố lớn với người nghệ sỹ. Anh có thắngđược ấn tượng về đồng tiền, nỗi căm ghét giàu sang trong hàng triệukhán giả nghèo, để làm họ xúc động, biết thương những con người giàu cókia không? Thực tế cho thấy hang triệu khan giả nghèo khổ ở cả nôngthôn và thành thị đã háo hức theo dõi và đồng cảm với số phận của nhữngnhân vật có cuộc sống giàu sang hơn mình gấp nhiều lần.

– Như vậy thì con người đạo diễn của anh không những không bịmất tích trong Tam giác quỷ, mà còn có thể hặt hái được những thànhcông?

Đỗ Minh Tuấn: Không hẳn thế! Người đạo diễn trongtôi cũng có những thời gian bị mất tích do không có tiền làm phim, hoặcvì lý do nhạy cảm nào đó mà không được làm phim, không nơi nào dám bỏtiền cho mình làm một bộ phim có thể không được duyệt. Hai tập phỉmtuyền hình Những người cha tôi làm theo kịch bản Con của Nhuệ của nhàvăn Nguyễn Quang Hà từ năm 1998, theo đơn đặt hàng của VTV3, đến nayvẫn không được Đài Truyền hình VN duyệt chiếu, mặc dù tôi đã làm đúngkịch bản được duyệt và đã sửa chữa cắt bỏ hết những gì bị coi là gaigóc. Bộ phim rõ ràng là mất tích trong Tam giác quỷ rồi!(cười). Và cónhững năm ngay cả cái tên tôi cũng bị mất tích, không có cơ hội hiệndiện trên phim, trên báo vì những lý do nào đó không thể nào biết hết.Tôi phải ký bút danh để bài được in, để phim được phát sóng. Nhưng rồi,như anh thấy đấy, người đạo diễn, người viết văn viết báo vẫn trở lạitừ Tam giác quỷ với cái tên đã từng bị mất tích và đang chuyện trò đànghoàng cởi mở với anh đây. Như thế, Tam giác quỷ không phải lúc nào cũngcó thể làm cho người trí thức văn nghệ sỹ mất tích mãi mãi.

– Xin cám ơn anh! Chúc anh luôn du lịch dưới đáy Tam giác quỷ rồi lại trở về với những tin tốt đẹp!

[1] G. Soros- Khủng hoảng của chủ nghĩa tư bản toàn cầu-NXB Khoa học xã hội năm 1999, trang 429.
[2] Theo”Ðịnh hướng phát triển đội ngũ trí thức Việt nam trong công nghiệp hoá, hiện đại hoá”- NXB Chính trị quốc gia, 2001
[3] Sách đã dẫn