Người Hà Nội: Những ai đi lễ chùa?

0
180

Chùa Trấn Quốc – nơi tâm linh của người Hà Nội

Để thực hiệnluận án, Tiến sĩ Hương đã tiến hành điều tra người đi lễ chùa vào ngày mồng mộtvà ngày rằm hàng tháng. Cách thức của chị là đứng ở cổng các ngôi chùa, cứ thấyai đi vào lễ là phát cho họ những phiếu in câu hỏi, đề nghị họ trả lời. Bộ câuhỏi gồm nhiều mục đề: giới tính, tuổi, học vấn, nghề nghiệp, tình trạng hônnhân, đã quy y hay chưa, cùng những câu hỏi về hành vi và quy luật đi lễ chùacủa họ.

Ở nhiều vùng nông thôn, người tavẫn quan niệm rằng khi phụ nữ bước qua tuổi 50 thì mới bắt đầu tới chùa, gianhập hội các vãi để tuổi già thanh thản nơi cửa chùa. Miêu tả theo cách địnhtính của Phan Kế Bính trong cuốn sách Việt Nam phong tục thì có thể hìnhdung được rằng trong xã hội truyền thống, hầu hết người đi lễ chùa là nữ giới.Xét về khía cạnh tâm lý, nữ giới dễ tin tưởng vào các đấng siêu nhiên, cũng nhưcần chỗ dựa về mặt tinh thần cao hơn nam giới. Nhưng ngày nay, kết quả điều tracho thấy, tỷ lệ nam đi lễ chùa chiếm 35%, nữ chiếm 65%. Mặc dù số lượng nữ giớiđi lễ chùa vẫn còn cao gấp 2 lần nam giới, nhưng rõ ràng tỷ lệ nam giới đi chùađã tăng cao gấp nhiều lần so với thời xưa.

Quan niệm ở những năm giữa và cuốithế kỷ XX cho rằng chùa chiền chủ yếu thu hút những người già. Khi còn trẻ,người ta thường bị cuốn hút bởi rất nhiều hoạt động kinh tế, xã hội, vui chơigiải trí nên ít chú ý tới tín ngưỡng tôn giáo. Thế nhưng kết quả khảo sát chothấy, cơ cấu theo độ tuổi của người đi lễ chùa đang có xu hướng ngày càng trẻhóa. Trong những người đi lễ chùa: nhóm tuổi 20-30 chiếm ưu thế hơn cả, tới40,9%; nhóm tuổi 30-40 chiếm 15,7%; nhóm tuổi 40-50 chiếm 10,9%; nhóm tuổi dưới20 chiếm 11,3%. Thật ngạc nhiên, khi nhóm tuổi 50-60 chỉ chiếm 8,7% và nhómtuổi trên 60 chỉ chiếm 12%. Kết quả xác định với độ tin cậy 99%, tuổi trungbình của người đi lễ chùa ở Hà Nội hiện nay vào khoảng 33-39 tuổi.

Những con số này dường như đanglàm nảy sinh nghịch lý rằng, khi về già con người không còn nhu cầu tôn giáo? Thựcra không phải vậy. Vấn đề nằm ở chỗ, tác giả luận án chỉ khảo sát những ngườiđi lễ chùa, và cũng chỉ tiến hành vào các ngày mồng một và ngày rằm, ở một sốngôi chùa mà thôi. Trong khi, mối quan hệ giữa người già và hoạt động Phật giáođược thể hiện dưới rất nhiều hình thức, chứ không chỉ là việc đi lễ chùa. Tạicác chùa chiền ở Hà Nội hiện nay đều có hội gọi là Hội quy, hoặc Hội các vãi,thành viên của các hội này phần lớn là phụ nữ trên 55 tuổi, với hoạt động kháphong phú, như tụng kinh trên chùa hàng tuần, tham gia vào các khóa lễ, cácngày lễ chính của chùa, tổ chức hành hương tới các chùa khác, thăm hỏi gia đìnhcác thành viên khi có người ốm đau hay tang lễ.

Vào ngày Chủ nhật hàng tuần,nhiều chùa ở Hà Nội tổ chức thuyết giảng Phật pháp, người tới dự thường xuyênlà những người già. Trước khi vào nghe thuyết giảng, họ đều lễ Phật. Mặt khác,người già có nhiều thời gian rảnh rỗi hơn thanh niên và trung niên, nên họ cóthể đi lễ chùa vào bất cứ lúc nào, không nhất thiết phải đi lễ vào ngày rằm,mồng một. Với thanh niên và trung niên, do bận mưu sinh thường nhật, bận việchọc hành nên mỗi tháng họ chỉ bố trí đi chùa 1-2 lần và thường chọn đi vào mồngmột, ngày rằm.

Từng có một thời, người ta thườngcho rằng các hoạt động tín ngưỡng, tôn giáo chỉ thu hút những người có trình độhọc vấn thấp. Ở nước ta, suốt một khoảng thời gian dài trước đây, một số nhànghiên cứu tôn giáo cho rằng, khi con người có trình độ học vấn càng cao sẽcàng ít lệ thuộc vào tôn giáo. Thế nhưng kết quả khảo sát của Tiến sĩ Hương chothấy, chùa chiền ngày càng thu hút người có trình độ học vấn cao. Trong sốnhững người đi lễ chùa được hỏi, người có trình độ cao đẳng, đại học trở lênchiếm tới 61,9%; người có trình độ phổ thông trung học chiếm 18,8%; người trìnhđộ trung cấp chiếm 7,9%, còn lại là người có trình độ cấp 2 trở xuống. 

Nghiên cứu về tình trạng hôn nhân,tỷ lệ giữa nhóm đã kết hôn chiếm 46,9% và nhóm chưa kết hôn chiếm 43,9% trongsố người đi lễ chùa, số còn lại là người ly thân. Như vậy, sự khác biệt tronghôn nhân không tác động tới việc họ đi lễ chùa. Riêng ở chùa Hà, người chưa kếthôn chiếm tới 63,5%, dễ lý giải, vì chùa Hà nổi tiếng về “cầu duyên” nên dễ khingười đi lễ chùa này phần đông là chưa kết hôn.

di chua HN 3.jpg

Trong dòng người đi lễ chùa không thiếu hình ảnh nam giới

Về cơ cấu nghề nghiệp của người đilễ chùa, vì thống kê cả nước hiện có hơn 620 nghề khác nhau, nên nghiên cứu củaTiến sĩ Hương không thể phân tích tỉ mỉ theo từng nghề, mà chia ra làm 7 nhóm.

Nhóm 1 là những người không có hoạt động nghề nghiệp (bao gồm người đã nghỉhưu, nghỉ mất sức, nội trợ ở nhà…), chiếm 15,7% trong số những người đi lễchùa. Nhóm 2 là những người đang chờ gia nhập thị trường lao động (bao gồm sinhviên mới tốt nghiệp chưa đi làm, đang chờ việc, những người đang cần tìm kiếmviệc làm…), chiếm 2,6%.

Nhóm 3 tập hợp những người liên quan đến hoạt độnggiáo dục và học tập, bao gồm học sinh, sinh viên và giáo viên, khảo sát chothấy nhóm này chiếm 28,5% trong số những người đi lễ chùa. Nhóm 4 là nhữngngười tự nhận mình là nhân viên văn phòng, chiếm 7,7%. Nhóm 5 liên quan đếnhoạt động kinh tế (gồm những người kinh doanh buôn bán, tiếp thị, marketing, kếtoán, tài chính…) chiếm 16,1%. Nhóm 6 gồm những người tự nhận mình là cán bộnhà nước (công chức, viên chức, công an, quân đội…), chiếm 18,4% trong số nhữngngười được khảo sát. Có 1,7% số người đi lễ chùa đã không trả lời họ làm nghềgì.

Trong những ngày lễ chính của Phậtgiáo, Phật tử đến chùa rất đông và họ tham dự vào các nghi lễ do nhà chùa tổchức. Nhưng khảo sát người đi lễ chùa vào ngày rằm, mồng một thì chỉ có 9,7% sốngười cho biết là họ đã quy y Tam bảo. Số lượng người đi chùa vào ngày mồng mộtluôn cao gấp nhiều lần so với ngày rằm. Có 66,8% số người nói rằng mồng 1 hàngtháng họ cũng đi lễ chùa, nhưng chỉ có 22,4% số người cho biết họ có đi lễ ngàyrằm.

Một số người bán đồ lễ ở chùa Quán Sứ nhận xét: “Mồng một rất đông, cònngày rằm lượng người đi lễ chỉ nhỉnh hơn ngày thường một chút thôi. Lượng hàngbán ra ngày mồng một thường cao gấp đôi so với ngày rằm”. 

Nhiều người có thể không đi lễ chùa vào ngàyrằm, nhưng họ không bao giờ bỏ đi lễ ngày mồng một. Bởi vì, ngày mồng một làngày khởi đầu cho một tháng, theo quan niệm của nhiều người những điều xảy ratrong ngày này sẽ có tác động cả tháng. Tôi đã ghi lại cuộc nói chuyện của 2người phụ nữ khoảng 26-27 tuổi tại một ngôi chùa: “Hôm nay bực mình quá, lúcđang lễ thì có người rút đồ lễ ra làm đổ cả đồ lễ của mình. Chẳng lẽ mới đếnchùa đầu tháng ra lại cãi nhau, nên đành phải nhịn”. 

di chua HN 4.jpg

Thành tâm

Theo cuốn Tập tục và nghi lễ dânghương của HT.Thích Thanh Duệ, thì trình tự khi vào lễ trong chùa ở miền Bắcnên như sau: đầu tiên đặt lễ ở ban thờ Đức Ông (vì Đức Ông là vị cai quản cáccông việc chùa chiền, phải lễ Đức Ông trước để xin phép được vào lễ tại chínhđiện). Sau đó, đặt lễ tại chính điện (Tam bảo) để lễ chư Phật, Bồ-tát, rồithỉnh chuông. Lễ xong chính điện thì mới đi lễ tất cả các ban thờ khác ở báiđường, cuối cùng là lễ ở nhà Tổ (nhà Hậu). Cuối buổi lễ sau khi đã hạ lễ, nênđến nhà Trai giới hay đến phòng tiếp khách của nhà chùa để hỏi thăm các vị sư,Tăng trụ trì. 

Thếnhưng kết quả khảo sát cho thấy, chỉ có 6,8% số người đi lễ theo đúng trình tựnày; 89,2% số người nói rằng họ không có trình tự đi lễ cố định. Có tới 69,3%số người không bắt đầu từ ban thờ Đức Ông, mà lễ ở Tam bảo trước tiên, rồi đếncác ban thờ khác. Có chưa tới 2% số người đi lễ xong vào thăm các chư Tăng trụtrì chùa, đa số đều nói họ không quen các sư trụ trì nên không dám.

Tỷ lệ ngườiđã quy y rất thấp, vì vậy trong thực hành khuôn mẫu của người đi lễ chùa thườngkhông đúng theo chuẩn mực của Phật giáo hiện nay là điều dễ hiểu. Mối liên kếtgiữa các nhà chùa và người đi lễ vẫn còn rất lỏng lẻo, vì vậy các chùa cần phảităng cường các hoạt động gắn kết nhiều hơn với người đi lễ chùa, đẩy mạnh tuyêntruyền hướng dẫn họ thực hành lễ chùa theo chuẩn mực, đồng thời đưa giáo lý nhàPhật đến với người đi lễ chùa.  

Đó là những suy tư từ các con số thống kê ban đầu ởmột số ngôi chùa, vào những thời gian nhất định là rằm và mùng một âm lịch hàngtháng tại Hà Nội qua khảo sát của Tiến sĩ Hoàng Thu Hương.

Thiết nghĩ, nhữngkhảo sát thực tế như thế này ở các phương diện khác, trên nhiều địa phương,chẳng hạn như nhận thức của người đi chùa về Phật pháp như thế nào…, để cónhững định hướng trong công tác hoằng pháp của Giáo hội, nhằm điều chỉnh hànhvi của người đi chùa, người có tín ngưỡng đạo Phật, phù hợp với Chánh pháp vàtruyền thống văn hóa Phật giáo Việt Nam.

Chu Minh Khôi (GNO)