Luc tổ Huệ Năng - Học pháp Vô Niệm

Phap Ngo Thich
Tựa đề: Luc tổ Huệ Năng - Học pháp Vô Niệm: Đạt đến sự an lành trong tâm hồn của bạn Giữa vô và niệm, tổ Huệ Năng đã xây dựng một con đường thiền...

Tựa đề:

Luc tổ Huệ Năng - Học pháp Vô Niệm: Đạt đến sự an lành trong tâm hồn của bạn

Giữa vô và niệm, tổ Huệ Năng đã xây dựng một con đường thiền tông đặc biệt được biết đến như là học pháp Vô Niệm. Là một hướng dẫn viên tin cậy trong cuộc sống Thiền tông, tổ Bồ Đề Đạt Ma đã đặt nền móng và tổ Huệ Năng đã xây dựng ngôi nhà thiền tông độc đáo đến ngày nay. Cuốn kinh Pháp Bảo Đàn đã ghi lại cuộc đời và các bài giảng của tổ một cách đầy đủ. Pháp tu Vô Niệm của tổ Huệ Năng được rõ ràng ghi lại như sau:

"Vô niệm làm căn, Vô tướng làm cơ, Vô trụ làm nền móng."

Xem thêm:

Hãy cùng tìm hiểu về học pháp Vô Niệm, qua những trích dẫn từ tổ Huệ Năng và các thiền sư:

Pháp Bảo Đàn kinh:

"Vô niệm là đối với niệm mà không niệm", "Đối trên cảnh tâm không nhiễm gọi là vô niệm. Đối trên niệm thường lìa các cảnh, chẳng ở trên cảnh mà sanh tâm. Nếu chỉ trăm vật chẳng nghĩ, niệm phải trừ hết, một niệm dứt tức là chết, rồi sẽ sanh nơi khác, ấy là lầm to", "Này Thiện tri thức, thế nào lập vô niệm làm căn? Chỉ vì miệng nói thấy tánh, người mê ở trên cảnh có niệm, trên niệm lại khởi tà kiến, tất cả trần lao vọng tưởng từ đây mà sanh", "Này Thiện tri thức, vô là vô việc gì? niệm là niệm vật nào? Vô đó là không có hai tướng, không có các tâm trần lao; niệm là niệm Chân như Bản tánh. Chân như tức là thể của niệm, niệm tức là dụng của Chân như, Chân như Tự tánh khởi niệm, không phải mắt tai mũi lưỡi hay khởi niệm, Chân như có tánh cho nên khởi niệm, Chân như nếu không có tánh thì mắt tai sắc thanh chính khi ấy liền hoại."

"Này Thiện tri thức, Chân như Tự tánh khởi niệm, sáu căn tuy có thấy nghe hiểu biết mà không nhiễm muôn cảnh, mà Chân tánh thường tự tại, nên kinh nói “hay khéo phân biệt các pháp tướng mà đối với nghĩa đệ nhất không có động”. “Sao gọi là vô niệm? Nếu thấy tất cả pháp mà tâm không nhiễm trước, ấy là vô niệm, dụng tức khắp tất cả chỗ, cũng không dính mắc tất cả chỗ, chỉ thanh tịnh nơi bản tâm khiến sáu thức ra sáu cửa đối trong sáu trần không nhiễm không tạp, đi lại tự do, thông dụng không kẹt, tức là Bát-nhã tam-muội, tự tại giải thoát gọi là vô niệm hạnh."

"Ông nên biết, Phật vì tất cả người mê nhận thân năm uẩn hòa hợp làm thể tướng của mình, phân biệt tất cả pháp cho là tướng ngoại trần, ưa sanh, ghét tử, niệm niệm đổi dời, không biết là mộng huyễn hư giả."

"Này Thiện tri thức, người ngộ được pháp vô niệm thì muôn pháp đều thông, người ngộ được pháp vô niệm thì thấy cảnh giới của chư Phật, người ngộ được pháp vô niệm thì đến địa vị Phật."

Thần Hội Pháp Ngữ:

"Chẳng chấp hình tướng, tức gọi là Như Như. Sao gọi là Như Như? Tức là Vô Niệm. Vô niệm là gì? Tức là chẳng niệm nhớ việc có hay không. Chẳng niệm nhớ việc lành hay xấu. Chẳng niệm nhớ có biên tế hay không biên tế. Chẳng niệm nhớ có hạn lượng hay không hạn lượng. Chẳng niệm nhớ Bồ Ðề. Chẳng dùng Bồ Ðề làm tâm. Chẳng lấy Niết Bàn làm niệm. Ðó là vô niệm, cũng là Bát Nhã Ba La Mật."

"Vô niệm tức là không có cảnh giới hay đối tượng nào cả. Nếu còn một cảnh giới, tức chẳng tương ứng với vô niệm."

"Người khéo thấy vô niệm, thì sáu căn chẳng ô nhiễm. Thấy vô niệm, tức hướng đến Phật trí. Thấy vô niệm, gọi là thật tướng. Thấy vô niệm, tức là nghĩa trung đạo đệ nhất. Thấy vô niệm thì trong một lúc đầy đủ hằng sa công đức. Thấy vô niệm, hay sanh tất cả Phật pháp. Thấy vô niệm, tức nhiếp hết thảy pháp."

"Lại nữa, kinh Duy Ma Cật thuyết rằng ‘Ðiều phục tâm kia, tức là pháp Thanh Văn. Chẳng điều phục tâm kia, tức là pháp người ngu’. Các nhân giả dụng tâm, tức là dùng pháp điều phục. Nếu dùng pháp điều phục, sao gọi là giải thoát?"

"Đốn ngộ nhập đạo yếu môn" của Huệ Hải (Đại Châu):

Thiền sư Huệ Hải, là đệ tử của Mã Tổ Đạo Nhất và cháu đời thứ ba của Lục Tổ Huệ Năng, đã diễn tả pháp Vô Niệm như sau:

***"Vô niệm là ở tất cả chỗ mà không tâm, không tất cả cảnh, không có những nghĩ cầu, đối các cảnh sắc hằng không khởi động. Được vô niệm gọi là chân niệm. Nếu dùng niệm khởi nghĩ làm niệm là tà niệm, chẳng phải chánh niệm."

***"Người được vô niệm, sáu căn không nhiễm, tự nhiên được vào tri kiến chư Phật."

***"- Đã nói vô niệm làm Tông, chưa biết vô niệm là vô niệm nào ?

  • Vô niệm là không tà niệm, chớ chẳng phải không chánh niệm. - Thế nào là tà niệm ? Thế nào là chánh niệm ? - Niệm có, niệm không, là niệm tà, chẳng niệm có không là niệm chánh; niệm thiện, niệm ác là niệm tà, chẳng niệm thiện ác là niệm chánh; cho đến niệm khổ vui, sanh diệt, thủ xả, oán thân, yêu ghét thảy đều là niệm tà, chẳng niệm khổ vui… là niệm chánh. - Thế nào là chánh niệm ? - Chánh niệm là chỉ niệm Bồ-đề . - Bồ-đề có thể được chăng ? - Bồ-đề không thể được. - Đã không thể được làm sao chỉ niệm Bồ-đề ? - Bồ-đề chỉ là danh tự giả lập, thật không thể được. Cũng không có trước sau được. Vì không thể được nên không có niệm. Chỉ cái không niệm ấy gọi là chân niệm. Bồ-đề không có chỗ niệm. Không có chỗ niệm tức là tất cả chỗ không tâm, ấy là không có chỗ niệm.

***- Tâm trụ chỗ nào là trụ ?

  • Tâm trụ chỗ không trụ là trụ.
  • Thế nào là chỗ không trụ ? - Chẳng trụ tất cả chỗ, ấy là trụ chỗ không trụ. - Thế nào là chẳng trụ tất cả chỗ ? - Chẳng trụ tất cả chỗ là : Chẳng trụ nơi lành dữ, có không, trong ngoài, chặng giữa, chẳng trụ không, cũng chẳng trụ chẳng không, chẳng trụ định, cũng chẳng trụ chẳng định, tức là chẳng trụ tất cả chỗ. Chỉ cái chẳng trụ tất cả chỗ, ấy là chỗ trụ. Người được như thế, gọi là tâm không trụ. Tâm không trụ là tâm Phật."

***"Nếu tự biết rõ ràng tâm chẳng trụ tất cả chỗ, gọi là rõ ràng thấy được bản tâm, cũng gọi là rõ ràng thấy tánh vậy. Chỉ cái tâm chẳng trụ tất cả chỗ ấy, tức là tâm Phật, cũng gọi là tâm giải thoát, tâm Bồ-đề, tâm vô sanh, sắc tánh không. Kinh nói : “chứng vô sanh pháp nhẫn” đó vậy."

Một thiền sư Nhật Bản là thiền sư Kōshō Uchiyama, thuộc dòng Tào Động (Nh. Soto), đã viết cuốn sách "Opening the Hand of Thought, Approach to Zen". Trong cuốn sách này, sư Uchiyama đã trình bày về học pháp Vô Niệm như sau:

***"Khi chúng ta tọa thiền (zazen) có nghĩa là mọi ý nghĩ phải ngưng bặt và đầu óc trống rỗng phải không? Không, dĩ nhiên là không phải thế. Khi mà chúng ta còn sống thì các ý nghĩ khởi lên là điều tự nhiên, ngày cả khi tọa thiền cũng vậy. Điều quan trọng là để chúng tự đến và đi mà ta không theo đuổi chúng hoặc dẹp trừ chúng."

***"Nếu niệm khởi thì chúng ta có phải gắng để dẹp nó không? Nếu làm như vậy tức là chúng ta lập ra ý nghĩ là phải dẹp niệm đó"

***"Lấy một thí dụ trong cuộc sống là lái xe hơi. Khi chúng ta lái xe mà trong đầu suy nghĩ đủ thứ chuyện thì sẽ bị rối loạn, căng thẳng và nguy hiểm cho việc lái xe. Muốn giữ cho an toàn thì cần phải thư dãn và tỉnh giác."

***"Tọa thiền là để cho bản thể biểu hiện một cách tự nhiên và thanh tịnh."

***"Niệm khởi là điều tự nhiên. Nhưng khi chúng ta bám vào niệm đó, chạy theo chúng thì là chúng ta đang suy nghĩ."

***"Thế nào là buông xả các niệm? Khi chúng ta suy nghĩ là suy nghĩ về một cái gì đó. Nghĩ về cái gì là dùng ý nghĩ để bám vào cái đó. Không bám vào cái đó tức là buông xả."

Thí dụ về niệm "A" (bông hoa) khởi lên khi ta nhìn thấy bông hoa. Nếu có niệm "A1" (bông hoa này đẹp) tiếp theo sau thì đó là suy nghĩ, dính mắc. Sau niệm A1 sẽ lại tiếp tục A2, A3 ... Tức là dù có niệm A nhưng nếu không có suy nghĩ nào tiếp theo thì niệm A sẽ tự biến đi nếu ta không dính mắc vào nó. Như vậy là ta buông xả suy nghĩ.

Sự so sánh với trạng thái biến đổi trong tâm ta như quang cảnh thiên nhiên: có những lúc trời xanh quang đãng, có lúc mây mù, có lúc mưa bão ... những cảnh đó đến rồi tự nó đi, không có gì ta phải bận tâm dính mắc.

Luc tổ Huệ Năng - Pháp môn Vô Niệm

Việc tìm hiểu sâu sắc về pháp môn Vô Niệm không dễ dàng, nhưng ít nhất ta có thể nhận thấy một số nhận thức mới. Tổ Huệ Năng đã rõ ràng cho biết: "Đối trên các cảnh, tâm không nhiễm gọi là vô niệm", "Ðối trên niệm thường lìa các cảnh, chẳng ở trên cảnh mà sanh tâm". Tổ không bảo ta phải tiêu diệt tất cả niệm, tổ nói thêm: "một niệm dứt tức là chết, rồi sẽ sanh nơi khác" tức là tổ hiểu rằng suy nghĩ là một chức năng tự động của bộ óc con người, chỉ khi chết thì mới không còn suy nghĩ.

Có một số người đã hiểu sai rằng Vô là không, Niệm là ý nghĩ, do đó họ cố gắng để khi ngồi thiền thì kiềm chế mọi ý nghĩ, để tâm trống rỗng và cho rằng đó là sự kiên nhẫn hoặc sự chứng ngộ. Việc ngăn cản bộ óc suy nghĩ không khác nào nín thở, dù có nín thở một lúc thì cơ thể cũng phải tiếp tục thở. Dù có ngăn chặn bộ óc suy nghĩ nhưng sau một thời gian nó vẫn tự động khởi nghĩ. Đó chỉ như lấy đá đặt lên cỏ. Kinh này còn ghi thêm: "Nếu chấp vào tướng mà trừ bỏ tất cả các niệm, thì đó là pháp phược, đó gọi là biên kiến." "Này Thiện tri thức, lại có người dạy ngồi khán tâm quán tịnh, không động không khởi, từ đây mà lập công khóa, người mê không hiểu liền chấp thành ra điên cuồng; những người như thế này thật là đông, dạy nhau như thế, nên biết đó là lầm lớn." Như vậy, điều cần rõ ràng là đối với niệm, ta cần giữ cho tâm không nhiễm, không phải loại bỏ tất cả niệm. Tâm không nhiễm là khi đối cảnh không để cho tâm vọng động.

Kinh có ghi: "Vô niệm là đối với niệm mà không niệm", "trong mỗi niệm không nghĩ cảnh trước, nếu niệm trước, niệm hiện tại, niệm sau, trong mỗi niệm tương tục không dứt gọi là hệ phược (trói buộc)". Thiền sư Huệ Hải cũng giúp soi rõ thêm về việc phân biệt các niệm:

"Niệm có, niệm không, là niệm tà, chẳng niệm có không là niệm chánh; niệm thiện, niệm ác là niệm tà, chẳng niệm thiện ác là niệm chánh; cho đến niệm khổ vui, sanh diệt, thủ xả, oán thân, yêu ghét thảy đều là niệm tà, chẳng niệm khổ vui… là niệm chánh."

Cùng với các ý trên, cần nhớ rằng Thần Hội cũng có một phần trong việc sửa đổi Pháp Bảo Đàn kinh. Sư đã giảng về Vô niệm một cách sâu sắc, gọi Vô niệm là Bát Nhã Ba La Mật, là Phật trí. Học Vô niệm tức là loại bỏ niệm Bồ đề, Bồ đề chính là tâm, Niết Bàn. Như vậy, sư đã nhận thấy rằng Vô niệm đạt được Phật trí, khi đó không còn niệm gì khác, thậm chí cả niệm Bồ đề, Niết Bàn.

Trong kinh "Văn Thù sư lợi sớ thuyết Ma ha Bát Nhã Ba La Mật", ngài Văn Thù đã nói: "Không thấy Bồ tát pháp, cũng không thấy tu hạnh Bồ đề và người chứng quả Bồ đề."

Cùng với đó, ta có thể đặt câu hỏi: Nếu không dứt niệm, chẳng lẽ để cho niệm khởi triền miên mà không cần loại bỏ nó? Tổ đã rõ ràng nói: "Ngoài nếu chấp tướng, trong tâm tức loạn", vì vậy cần hiểu rõ pháp "Vô tướng" của tổ. Thiền sư Thần Hội cũng đã nói: "Các nhân giả dụng tâm, tức là dùng pháp để điều phục. Nếu dùng pháp để điều phục, sao gọi là giải thoát?" Những vọng niệm chỉ là do tự tánh của ta tạo ra, rồi lại loại bỏ chúng, như vậy chỉ là một vòng luẩn quẩn. Tổ nói rõ là vọng niệm là do tự tánh, Phật tánh khởi nên, chứ không phải là cái gì đó riêng biệt ngoài tự tánh "tất cả muôn pháp đều từ nơi Tự tánh khởi dụng". Ngay nơi sóng mà thấy nước, không cần phải bỏ hay diệt trừ sóng để thấy nước. Tự tánh là bản chất của muôn pháp, những vọng niệm là tướng của tự tánh biến hiện. Nếu chỉ chấp vào tướng thì vọng niệm vẫn khởi, vì vậy cần thấy rõ tự tánh, đạt tới Vô tướng, Vô trụ thì mới không còn vọng niệm, chứ không phải loại bỏ vọng niệm.

Thiền sư Uchiyama đã sử dụng một hình ảnh tượng trưng để hiểu hơn về học pháp Vô Niệm. Ta thường nắm chặt những suy nghĩ, tư duy, vậy để tiến bước trên con đường Thiền tông, ta cần mở lòng để buông xả những thứ đó. Sư cho rằng, tâm mỗi người với đủ loại khái niệm và ý thích riêng, có khả năng rất hạn chế. Nếu có thể buông bỏ được, thì bản thể, chân tánh, Phật tánh của ta mới có dịp hiện ra một cách vô ngại. Sư thấy rằng khi ngồi thiền, niệm có thể khởi lên như đám mây trên trời, chúng đến và rồi tự mất đi. "Bộ óc của ta không ngừng hoạt động, giống như dạ dầy không ngừng tiêu hóa. Nếu niệm khởi, chỉ cần không theo đuổi chúng, không dính mắc, không nắm chặt lấy chúng, chứ không cần phải loại bỏ chúng. Chỉ cần biết ngồi thiền mà không quan tâm đến những hoạt động đó của bộ óc."

Tóm lại, tổ Huệ Năng đã truyền dạy pháp môn Vô Niệm qua cuốn kinh Pháp Bảo Đàn. Với các nguyên tắc Vô Niệm, Vô tướng và Vô trụ, Thiền tông đã tiến một bước quan trọng. Vô niệm không đơn giản chỉ là kiềm chế để không có niệm. Niệm vẫn tồn tại do hoạt động của bộ óc, và trong cuộc sống hàng ngày vẫn cần có sự suy nghĩ và phân biệt. Tuy nhiên, Vô niệm có nghĩa là không có những tà niệm, như sư Huệ Hải đã nói. "Vô niệm tức là không có cảnh giới hay đối tượng nào cả." Đứng về phương diện kinh điển, đó là pháp môn "bất nhị", là tri bát nhã.

Tài liệu tham khảo:

  • Pháp Bảo Đàn kinh, do HT Thích Thanh Từ dịch.
  • Đốn ngộ nhập đạo yếu môn, do HT Thích Thanh Từ dịch.
  • Thần Hội pháp ngữ, do tỳ kheo Thích Hằng Đạt dịch.
  • Kinh Kim Cang, do HT Thích Thanh Từ dịch.
  • Kinh Văn Thù sư lợi sớ thuyết Ma ha Bát Nhã Ba La Mật, do HT Thích Minh Lễ dịch.
  • Opening the Hand of Thought, Approach to Zen, của Thiền sư Kōshō Uchiyama.
1