Đừng cực đoan với lễ hội

0
126

Biển người chen chân chờ được phát lương trong Hội Đền Trần. Ảnh: Hà Hạnh – Dân Trí

Ngườiviết bài này đã đi dự nhiều lễ hội. Cũng có chen lấn, lộn xộn, cũng cónhững điều chưa thật vừa lòng, nhưng vượt lên vẫn là chút cảm xúc vuivui, phấn chấn và năm sau lại muốn đi lần nữa.

Quanh những lộnxộn ở lễ phát ấn đền Trần, không ít người đã lên tiếng gay gắt về cungcách tổ chức, những phiền toái bực mình chuốc vào khi về dự lễ. Thậmchí có vị tiến sĩ của Viện Hán Nôm còn mạnh miệng phê phán chuyện”người ta” đã “bịa ra” lễ phát ấn đền Trần (Nam Định), “bịa ra” chuyệnphát lương ở đền Trần thương (Hà Nam). Một nhà nghiên cứu văn học cótên tuổi thì lại lên án sự xuất hiện của các quan chức nhà nước tronglễ khai ấn, cho đó là sự “đóng dấu quốc gia cho lòng mê tín”, khiến sựmê muội, cầu danh cầu lợi của một bộ phận dân cư thêm trầm trọng.

Quảthực nhiều lễ hội đang để lại ấn tượng xấu vì cung cách tổ chức quá kémcỏi. Sự thương mại hóa làm thiên lệch các giá trị gây phiền toái chongười tham dự. Thế nhưng, sự phê phán thái quá cũng còn nhiều điều cầnnói lại.

1.Tình trạng quá tải ở lễ hội là điều không có gì khóhiểu. Dân số tăng nhanh, điều kiện kinh tế khá lên nên số người tham dựlễ hội cũng tăng đột biến. Cơ sở hạ tầng của các chùa chiền, đền,đình… lại quá tải, trong khi không ít lễ hội lại chỉ có tính thờiđiểm: Diễn ra trong một khoảng thời gian xác định, một địa điểm xácđịnh nên lượng người dồn ứ, hỗn loạn.

Ngay ở một nơi thông thoáng, quy hoạch làm tụđiểm văn hóa quốc gia như sân vận động Mỹ Đình, nhưng khi dồn nén làmđêm pháo hoa cho Đại lễ 1000 năm Thăng Long- Hà Nội, thì sự hỗn loạndồn ứ, ách tắc nghẹt thở như thế nào ai cũng đã thấy. Các lễ hội nhưkhai ấn đền Trần, chợ Viềng… chỉ diễn ra trong một đêm. Người tứ xứvề hành lễ trong một không gian hẹp, làm sao tránh khỏi chen lấn, xôđẩy, làm sao tránh khỏi những hiện tượng không thật văn hóa?

Nhưngcăn bệnh đó không phải từ lễ hội, hay từ bản chất lễ hội để đến mứcngười ta đòi xóa bỏ nó. Sâu xa hơn, nó xuất phát từ tâm tính thích đuachen của không ít người Việt, từ cơ sở hạ tầng chưa hoàn thiện (chỉ mộtphiên chợ, một đêm phát ấn, hà cớ gì phải đầu tư xây sửa, mà xây sửa cỡnào cho đủ nhu cầu đột biến đó).

Bên cạnh đó, năng lực tổ chức,tư duy quản lý và dự báo của các cơ quan quản lý văn hóa, chính quyềnđịa phương cũng chưa đủ sức đưa ra giải pháp thực tiễn kịp thời, nêncàng góp phần làm cho sự hỗn loạn thêm trầm trọng.

Phải táchbạch nguyên nhân này, trả lại cho lễ hội ý nghĩa vốn có của nó, sự cầnthiết của nó trong đời sống văn hóa và tâm linh cộng đồng, từ đó cógiải pháp tổ chức tốt hơn, vui hơn, lành mạnh và an toàn hơn.

Trongsự phát triển của văn hóa, của nhu cầu tâm linh con người, mà phê phánviệc “bịa ra” các nghi thức phát lương hay khai ấn cũng cần một thái độkhách quan, khoa học, am hiểu cả cái hay lẫn cái dở của sự kiện này.Quản lý văn hóa, trong đó có lễ hội cần có kiến thức chuyên môn, và cáinhìn tỉnh táo, tránh cực đoan, lúc định kiến hẹp hòi, khi thả nổi buôngxuôi, mặc cho hiện tượng tín ngưỡng chen lẫn mê tín lan tràn.

2.Sự xuất hiện của các vị lãnh đạo trong một nghi lễ văn hóa, theo tôi làđiều cần thiết. Nó góp phần tạo nên sự trang trọng, thành kính, mựcthước của lễ hội. Mọi cộng đồng đều cần có thủ lĩnh của mình. Tôi khôngtin đất nước sẽ tốt hơn nếu lãnh đạo quốc gia không quan tâm đến tínngưỡng.

Người dân cũng sẽ không vui hơn nếu lãnh đạo tỏ ra xalánh, lảng tránh các lễ hội đang là tâm điểm náo nức của cả triệu ngườihướng tới, nhất là trong không khí rạo rực đầu xuân, khởi động cho mộtnăm mới an lành.

Suycho cùng, giữ cho được cảm xúc “cầu được ước thấy”, mơ một năm may mắncũng là góp phần giữ cái hồn người Việt, cái văn hóa của một dân tộcmuốn xây đắp ngày mai tốt đẹp hơn, bất chấp thử thách của thời cuộc,của thế gian biến cải.

Thếnhưng, khi lãnh đạo xuất hiện mà lễ hội vẫn lộn xộn, chưa đạt chuẩn mựcvăn hóa thì cần chấn chỉnh công tác tổ chức, tiết giảm các khâu, cáctiểu mục có thể gây xáo động, ùn tắc trầm trọng hơn. Không nên coi sựxuất hiện, tham dự, hay chủ trì lễ hội của lãnh đạo là “đóng dấu quốcgia cho sự mê tín” như ai đó đã kết luận.

Vấn đề là sự xuất hiện ấyphải đồng nghĩa với không khí ấm áp, trật tự, tôn nghiêm. Điều nàythuộc trách nhiệm của những người tổ chức.

Với những lễ hội tậptrung đông người, dồn ứ đột biến vào cùng một thời điểm, ở cùng một địađiểm như lễ Khai ấn đền Trần, thì giải pháp đưa ra là cần “phân luồng”,”phân làn” phù hợp. Việc khai ấn ban phúc cho 4 phương với sự hiện diệncủa các bô lão, các vị lãnh đạo Nhà nước cần làm trang trọng.

Nhưngviệc phát ấn cá nhân theo tôi, không nên làm ngay sau lễ Khai ấn mà cóthể thực hiện nhẹ nhàng cho tất cả những người đến vãn cảnh đền bắt đầutừ sáng ngày 15 cho đến hết tháng giêng. Sự tách biệt 2 khâu công việckhai ấn và phát ấn không chỉ làm giảm tải lượng người dồn tụ đột biến,gây ách tắc, lộn xộn mà còn khắc sâu thêm ý nghĩa của lễ khai ấn, tăngtính trang trọng, tôn nghiêm và giá trị văn hóa của một hoạt độngtruyền thống có tính cộng đồng.

Lễ hội là một phần của đời sốngvăn hóa tinh thần người Việt. Sẽ buồn biết bao nếu thiếu cái cảm xúcđầu năm đi chợ Viềng cầu may, hay hồi hộp chờ đền Trần làm lễ Khai ấn.Cái gì chưa ổn thì chấn chỉnh, cái gì chưa hợp lý thì sửa sang chứkhông thể dễ dàng vứt bỏ những nét văn hóa cộng đồng quý giá.

Suycho cùng, giữ cho được cảm xúc “cầu được ước thấy”, mơ một năm may mắncũng là góp phần giữ cái hồn người Việt, cái văn hóa của một dân tộcmuốn xây đắp ngày mai tốt đẹp hơn, bất chấp thử thách của thời cuộc,của thế gian biến cải.

TS. Đỗ Chí Nghĩa (TVN)