Động cơ đi lễ chùa của người dân đô thị hiện nay

0
133

Hà Nội là một trong những trung tâm Phật giáo lớn củacả nước, hiện có tới gần 600 ngôi chùa. Các ngôi chùa đều thu hút được mộtlượng rất lớn dân cư tới lễ vào những ngày rằm, mồng một, các ngày lễ quantrọng trong năm hoặc dịp đầu năm, cuối năm. Tại sao chùa chiền ngày càng thuhút đông người đến lễ ? Động cơ đi lễ chùa của họ là gì ?

Để hiểu động cơ của những người đi lễ chùa, chúng ta cần tìm hiểu đượcnhững điều họ cầu khấn hay nói cách khác là những điều họ mong đợi ởtrời, Phật và các vị thần linh. Đến nay, trong một số nghiên cứu tâm lýhọc, xã hội học về người đi lễ chùa đã có bàn về động cơ hay mục đíchcủa việc đi lễ nhờ phương pháp phỏng vấn bằng bảng hỏi và phỏng vấnsâu. Việc tìm hiểu động cơ, mục đích của người đi lễ chùa qua việcphỏng vấn thường không đem lại độ chính xác cao. Bởi vì, khi con ngườicầu khấn điều gì đó cũng đồng nghĩa với việc điều đó của họ chưa thànhhiện thực, họ mong ước đấng siêu nhiên sẽ phù hộ cho họ, biến điều đóthành hiện thực. Vì thế, trong tâm lý của con người, để điều cầu nguyệnđược linh ứng thì họ thường có tâm thế “giữ bí mật” về điều đó. Cũngchính vì thế, nếu phỏng vấn những người đi lễ chùa về điều họ thườngcầu khấn thì chúng ta sẽ nhận được câu trả lời rất chung chung: cầu sứckhỏe, cầu bình an, may mắn cho bản thân và gia đình. Đấy chỉ là mụcđích chung của tất cả mọi người, mục đích công khai để người khác biếtcòn động cơ thực sự thúc đẩy họ tới lễ chùa thì rất hiếm khi có thể bộclộ cho người khác biết.

Vì thế, để hiểu được động cơ đi lễ chùa thực sự của người dân, chúngtôi chọn cách tiếp cận với các tờ “sớ”. Sớ là một loại đồ lễ được coilà một phương tiện để giao tiếp với thần linh, cũng giống như các bảntrình bày yêu cầu, nguyện vọng của ai đó. Nội dung các tờ sớ thườngphản ánh chính xác tâm tư, nguyện vọng của người đi lễ, bởi khi phỏngvấn, họ có thể không cần nói thật với chúng ta, nhưng khi cầu xin thầnlinh điều gì đó thì họ không thể không nói thật ước mong của họ được.Kết quả của bài viết này được dựa trên việc phân tích cuốn sổ viết sớcủa một thầy viết sớ ở chùa Hà và kết hợp với việc phỏng vấn nhữngngười đi lễ chùa Hà và chùa Quán Sứ.
Mục đích chung nhất đối với hầu hết những người đi lễ chùa là cầu sứckhỏe, tài lộc, công danh. Đấy cũng là những nhu cầu hết sức phổ biếncủa con người. Vì thế, trong hầu hết các tờ sớ, phần ghi cầu về sứckhỏe, tài lộc, công danh dường như là phần không thể thiếu. Bên cạnhđó, với bộ phận người đi lễ chùa có viết sớ thì họ thường cầu thêm mộthoặc vài việc gì đó rất cụ thể, đó thường là những vướng mắc, khó khănhay mong đợi hiện tại của họ.

Vào mùa thi đại học, có rất nhiều người đến cầu cho con thi đỗ đại họcvà họ còn cầu rất cụ thể rằng “thi đỗ Đại học Kinh tế quốc dân và Quảntrị kinh doanh Đà nẵng”
Những người lo lắng cho công danh, sự nghiệp của mình hoặc gia đìnhcũng đi viết sớ cầu rất cụ thể như: “Cầu cho chồng nhận thầu xây dựngđược nhiều công trình, lợi nhuận cao, thanh toán gọn, thu hồi vốnnhanh. Vợ đang thai sản khỏe mạnh, sinh nở mẹ tròn con vuông”,  hoặc:“Cầu việc ở cơ quan ổn định, thu nhập cao, cửa hàng thể dục thể hìnhđông khách, doanh thu cao”. Thậm chí, cả giới trí thức cũng cầu chođược thăng tiến: “Công danh thành đạt, sự nghiệp thăng tiến trên giảngđường đại học, tài lộc gia tăng, gia môn thịnh vượng”.
Chùa Hà vốn là nơi nổi tiếng linh thiêng về cầu duyên, do đó thanh niêncũng tới đây viết sớ để cầu tình duyên: “cầu đầu năm có được tìnhduyên”, hoặc khi gặp trắc trở trong việc tiến tới hôn nhân, họ cũngviết sớ để “Cầu cho hai gia đình ưng thuận để chóng đến hôn nhân”.

Bên cạnh đó, cũng có những người đi viết sớ để cầu cho công ty hay cơquan của mình: “Cầu cho công ty nhờ được đại diện đòi lại được mảnh đấtở X., do công ty Y mượn”, “cầu cho Hợp tác xã Z được đoàn kết, khỏemạnh, bình an, làm ăn phát đạt, doanh thu cao, đông khách, đắt hàng,tăng uy tín. Cầu cho HTX được ủy ban và các ngành, các cấp trong phườngquan tâm giúp đỡ, tạo điều kiện thuận lợi để sản xuất và phát triển

Tóm lại, những người đi lễ chùa có thể viết sớ cho bản thân mình hoặccho người thân hay cơ quan của họ. Nội dung các tờ sớ phản ánh nhu cầucần thiết hay những nỗi lo vào thời điểm hiện tại của người đi viết sớ.Đúng theo như một thầy viết sớ ở chùa Hà đã nhận định: “Trong cuộc sốngcó cái gì thì người ta sẽ cầu cái đó, nhưng là cầu phần lợi về chomình”.
Cùng với việc phân tích nội dung các tờ sớ, chúng tôi đã tiến hànhphỏng vấn những người đi lễ chùa về những nội dung mà họ thường cầukhấn.

Nội dung cầu khấn của nhiều người đi lễ là những giá trị liên quan trựctiếp đến bản thân con người, không có giá trị mang tính tôn giáo: Baogiờ cũng cầu cho cả nhà, trước tiên là sức khỏe, sau đó là cầu cho mấyđứa con ngoan, thành người, đây là cái lo nhất nên bao giờ đi lễ cũngcầu xin về cái đó. Còn về tiền tài, danh vọng thì không quên. Nhưng baogiờ cũng có một trình tự lễ như thế.

Như vậy, dường như việc đi lễ chùa của nhiều người không phải vì tínngưỡng của bản thân, mà vì cuộc sống hiện thực của mình, với những mongmuốn cải thiện cuộc sống tốt đẹp hơn. Có thể nói rằng, họ đến với tôngiáo nhằm phục vụ chính cuộc sống hiện thực của họ. Đạo vì đời – đó làmột trong những đặc điểm tín ngưỡng của dân tộc Việt. Qua các cuộcphỏng vấn sâu cũng như phỏng vấn bán cấu trúc cũng cho thấy những ngườiđi lễ chùa luôn cầu khấn những điều thiết thực, liên quan mật thiết đếncuộc sống thực tại của họ.

Những phân tích trên cho thấy, việc đi lễ chùa đã đóng một vai trò quantrọng đối với đời sống tâm linh của người đi lễ. Những ước muốn, khátvọng của con người là không giới hạn, con người luôn mong muốn nhữngđiều tốt lành sẽ đến với mình, nhưng trong cuộc sống, con người luônphải đối diện với những khó khăn, thử thách. Để vượt qua được những khókhăn, thử thách đó, họ không chỉ cần đến sự nỗ lực của bản thân mà còncần đến niềm tin. Việc cầu khấn khi đi lễ chùa đóng vai trò quan trọngtrong việc củng cố niềm tin của người đi lễ, đem lại cho họ một cảmgiác yên tâm khi hành động, đó là niềm tin vào sự trợ giúp của thầnlinh đối với họ.

Xã hội đô thị ngày càng phát triển, càng tạo ra nhiều cơ hội mới trongcuộc sống cho con người, nhưng cũng đồng thời không ngừng tạo ra nhữngáp lực mới. Đi lễ chùa là một trong những cách thức của một bộ phận dâncư muốn tìm lại khoảng tĩnh lặng trong tâm hồn để có thể định hướng lạicác hành vi ứng xử của bản thân. Cũng chính vì thế mà cùng với sự pháttriển của xã hội, số lượng người đi lễ chùa lại ngày càng tăng và nhữngnhu cầu của họ đối với việc lễ chùa cũng ngày càng đa dạng. Để đáp ứngnhững nhu cầu đa dạng đó của người đi lễ, bản thân mỗi ngôi chùa cũngnhư khu vực xung quanh chùa cũng đang có những biến đổi để phù hợp vàđáp ứng những nhu cầu của người đi lễ chùa. Có thể nói rằng, đi lễ chùahiện là một dạng hoạt động văn hóa tinh thần phổ biến trong nhiều tầnglớp dân cư khác nhau, điều này đã cho thấy vai trò quan trọng của việcđi lễ chùa trong đời sống tinh thần của các tầng lớp dân cư đó.

Hoàng Thu Hương – Bài đăng trên tạp chí TLH số 3 – 3/2006


Tài liệu tham khảo

1. Thích Thanh Duệ. Tập tục và nghi lễ dâng hương. Nxb Văn hóa Dân tộc, Hà Nội, 2002.
2. Vũ Dũng. Tâm lý học tôn giáo. NXB Khoa học xã hội, Hà Nội, 1998
3. Vũ Dũng. Một số đặc điểm của niềm tin tôn giáo (từ kết quả của cuộcnghiên cứu thực tiễn). Tạp chí Nghiên cứu tôn giáo, số 1, 2001, tr.28-30.
4. Nguyễn Kim Hiền. Từ những điều tra xã hội học năm 1995 – 1998 suynghĩ về sự vận động của các tôn giáo Việt Nam. Tạp chí Nghiên cứu tôngiáo, số 1, 2000, tr. 32 – 40.
5. Nguyễn Duy Hinh. Vài nhận thức sơ bộ về phương pháp điều tra tôngiáo học ở Hà Nội, Chính sách xã hội – Một số vấn đề lý luận và thựctiễn. Viện Khoa học xã hội Việt Nam – Chương trình KH – CN cấp nhà nướcKX- 04, 1993, tr.321 – 356.

(Nguồn: Viện Tâm Lý Học)