Điều quan trọng trong cuộc đời: Chúng ta là người như thế nào””

0
120

Nghệsĩ nhân dân Đào Trọng Khánh là “lão làng” trong ngành điện ảnh và đặcbiệt là mảng phim tài liệu. Ông nổi tiếng không những với tư cách làmột đạo diễn, mà còn là người viết lời bình cho phim. Với gần 20 lầnđược xướng danh trong các giải thưởng liên hoan phim trong nước và quốctế là một sự tóm lược ngắn gọn và súc tích nhất về sự nghiệp của ông.

Tuynhiên, cuộc đời người nghệ sĩ nhân dân này lại không suôn sẻ như sựnghiệp. Ông nói: “Những người làm nghệ thuật chuyên nghiệp có cái gì đónhư nghiệp dính vào thân. Phim đầu tiên của tôi là Một phần 50 giây cuộc đời– cuộc đời của tôi, tính đến giờ là hơn 70 năm rồi, vậy mà thấy làm cáigì cũng có vẻ chỉ được một phần”. Nhưng chẳng vì thế mà sức sống vàniềm vui sống ở ông suy giảm, trái lại, nó luôn tràn đầy và lây lansang cả những bạn bè, đồng nghiệp mà mỗi tháng, ông vẫn cố gắng thu xếpthời gian về gặp gỡ một đôi lần (hiện ông sống cùng gia đình ở HảiPhòng – PV).

Gặp chúng tôi lần này, ông giao hẹn:”Nói in ít về công việc thôi nhé. Bây giờ mình mới có thời gian để đọc,để học và hiểu ra nhiều điều trong cuộc sống hữu hạn này…”.

Ông khá nổi tiếng trong giới là người chịu khó đọc, vậy tại sao lại nói “Bây giờ mới có thời gian để học, để đọc”?

Đúngvậy. Tôi đọc để học chứ không phải đọc theo kiểu để biết như trước kianữa. Sau khi nghỉ hưu, tôi thích nghiên cứu về tôn giáo, triết họcphương Đông. Càng đọc, tôi càng hiểu ra rằng xung quanh mình có khôngít người cái gì cũng biết, khiến cho mình lúc đầu rất hoang mang. Nhưngsau đó tôi hiểu rằng, chẳng qua cái sự hiểu biết đó cũng chỉ là để “tầmchương, trích cú” trong các cuộc giao lưu, trò chuyện xã giao mà chưagiúp gì cho việc làm nên con người mình. Tôi cho rằng, điều quan trọngtrong cuộc đời không phải chúng ta đạt được cái gì mà là chúng ta làngười như thế nào.

Ông chắt lọc qua sự đọc ra sao?

Tôiluôn có quyển sổ ghi lại những điều nhận biết của riêng mình. Sách viếtthì miên man, nhưng những gì mình học được chỉ tóm lược lại trong vàiba trang… Phật nói, kiến thức thực ra là sự trói buộc, do vậy muốnnhận biết và ngay cả muốn đạt được sự minh triết thì cũng phải vứt bỏhay nói cách khác là vượt qua được những sự trói buộc ấy. Quan điểm làmphim của tôi cũng vậy, phải cố gắng biến những sự phức tạp thành đơngiản, biến những cái khó thành cái dễ. Và chỉ khi nào đạt được như vậymới thực sự là nghệ thuật.

Nhưng nếu không có kiến thức thì làm sao để biến mọi sự phức tạp thành đơn giản?

Tôi tin vào khả năng nhận biết thông tin “từ trên” xuống. Tôi tin con người chỉ như bộ máy xử lý thông tin. Máytốt thì xử lý nhanh, cho kết quả tốt, máy cũ, hoặc lạc hậu thì xử lýkém, đợi mãi mới có lời giải đáp. Vì thế cho nên tôi quan niệm, cónhững người là cỗ máy mới, họ thông minh, thành đạt… chứ không có gìlà “sáng tác”. Khổng Tử nói rằng: “Thuật nhi ứng tác”, tức là tôi chỉkể lại thôi chứ tôi chả sáng tác cái gì cả, trong khi đó ông cụ làngười làm ra bao nhiêu sách. Đức Phật đi thuyết giảng suốt hơn 40 nămvà cuối cùng cũng bảo “Tôi chưa nói câu nào”. Sau này, khi đọc Osho thìthấy Osho cũng nói ý rằng những tuyệt phẩm là có sẵn rồi, chúng ta chỉviệc lấy ra. Có những người được chọn để lấy ra và trình bày với mọingười.

Vậy thì theo ông, vai trò của trí tuệ – điều làm nên sự khác biệt ở mỗi cá nhân – là ở chỗ nào?

Cónhững người có trí nhớ tuyệt vời, họ đọc khá nhiều, nói chuyện cũng rấthấp dẫn nhưng đáng tiếc, chúng ta lại không tìm thấy được một sự nươngtựa nơi họ. Người ta hay nói một câu rất hay là “chỗ dựa tinh thần”,chỉ có những người có trí tuệ chân xác nhất mới cho ta một chỗ dựa tinhthần.

Suy nghĩ của ông về sự giác ngộ?

Sựgiác ngộ, thực chất là công việc của mỗi cá nhân chứ không phải là”giác ngộ tập thể”. Đó cũng là sự biến đổi của mỗi cá nhân. Có ngườithay đổi lại ngoặt sang một hướng khác, không còn gắn với cuộc đời nàynữa. Sự nhận biết của mỗi cá nhân phải được biến đổi thế nào đó để trởthành chính mỗi con người đó một cách tự nhiên, lúc ấy mới thực sự đạtđến giác ngộ.

Và có thể nói, NSND Đào TrọngKhánh đã đạt đến giác ngộ khi nhiều người cho rằng, từ trẻ đến giờ, ôngvẫn là một người luôn nhiệt tình với công việc, nhiệt tình với bạn bè,nhiệt tình với… rượu – ngay cả những khi cuộc đời quên “dành phần”cho ông?

Ồ, không. Nhưng tôi vui vì khi ai đónhắc đến Đào Trọng Khánh, người ta không chỉ nhớ đến hình ảnh của “lãogià” nặng gần một tạ, cao trên mét bảy, ăn to nói lớn với những bộ phimđược giải nọ kia… mà quan trọng hơn, người ta nhớ đến một người bạnluôn thẳng thắn, luôn biết ơn trời đất vì được ngồi với những người bạntâm giao khiến chén rượu nhạt trở thành chén rượu ngon nhất trên đời…

Nóimột cách nghiêm túc thì đến giờ phút này tôi vẫn luôn trăn trở vớinghề, với kho tư liệu mà tôi đang có trong tay về việc làm sao cho nócó ích, chí ít là cho những người không thuộc thế hệ tôi. Thời gian cònlàm việc ở cơ quan nhà nước, tôi đã quay được khá nhiều tư liệu về cụHồ Biểu Chánh – người được coi là khai phá ra văn chương mới ở VN; nhàvăn Sơn Nam – cuốn từ điển về Nam bộ; nhạc sĩ Trịnh Công Sơn… thếnhưng lại chưa làm được phim về họ.

Lý do là vì…

Có thể do quan điểm, nhận thức mỗi thời của cán bộ quản lý nên những nhân vật văn nghệ sĩ không được chú trọng cho lắm. Lửa thiêng là phim cuối cùng tôi làm trước khi nghỉ hưu, nói về nhà thơ Huy Cận, cũng phải xin phép đến hơn một năm mới được làm.

Nếu như bây giờ có điều kiện làm phim về những nhân vật đó, ông sẽ dựng chân dung họ như thế nào?

Đươngnhiên là dựa trên những tư liệu đã có rồi. “Kể” lại một cách chân thựcnhững gì mình biết chứ không thể bịa đặt được. Tôi chơi với con traicủa cụ Hồ Biểu Chánh do vậy tôi đã có dịp được về quê cụ, viếng thăm mộhai cụ, gặp gỡ những người thân, người mến mộ cụ, được tiếp cận vớinhững cuốn hồi ký của những người đó viết về cụ…

CụHồ Biểu Chánh trong suy nghĩ của tôi là một nhà tiểu thuyết phong tụcđầu thế kỷ XX của Việt Nam. Đất Nam bộ trở nên hồn nhiên và thân thiếtđến như vậy là nhờ một phần ở văn chương của cụ – hồn nhiên như một Ngọn cỏ gió đùa (tên một tác phẩm của nhà văn Hồ Biểu Chánh – PV).

Còn với nhà văn Sơn Nam tôi có ghi được một số hình ảnh, lời nói, câu chuyện của ông. Tôi thực sự cảm xúc với Hạt bụi nghiêng mình nhớ đất quê(thơ Sơn Nam). Và nữa, nếu có điều kiện tôi còn có một điều mong muốnlàm phim về những bạn bè cùng thời với tôi – những người tôi vẫn gặphằng ngày, những người không cần phải nổi tiếng nhưng thật tuyệt vời,những người đang sống và sáng tạo không ngừng.

Cuộcsống tại đây và ngay bây giờ làm nên thế giới và được sống trên thếgiới này là những phút giây hạnh phúc tuyệt đỉnh của mỗi người.

Cònđối với nhạc sĩ Trịnh Công Sơn, tôi đặc biệt có ấn tượng với những tưliệu về nhạc sĩ mà tôi biết thông qua Viện tư liệu ở miền Nam – nhữngtư liệu về thời trẻ của ông. Âm nhạc của Trịnh Công Sơn là âm nhạc vềthân phận con người, nhưng vượt thoát lên khỏi từng số phận riêng tưnên nó đạt đến tính nhân loại. Nếu không hiểu thấu được điều đó thì khóchấp nhận được một số tác phẩm như Hát cho người nằm xuống của ông.

Ông đã từng làm phim về Nam bộ chưa? Nếu làm phim về Nam bộ, điều gì sẽ là cốt lõi trong phim của ông?

Phương Nam là một điều kỳ diệu. Nhiều thế kỷ trước đã là một sự khám phá và giờ đây vẫn còn đang chờ đợi sự khám phá mới. Tôi có làm phim Giọt nước mắt rừng U Minhvới hai lần đi ghi lại hình ảnh về đất phương Nam, mỗi lần cách nhautrên 20 năm. Tôi thực lòng không mong muốn những gì tôi ghi được lạimau chóng biến mất bởi những thay đổi của thời cuộc. Có những câu thơthế này: “Ôi mưa phương Nam!/ Mưa phương Nam cuốn hết đi rồi/ Ôi mưa phương Nam, mưa phương Nam/ Đất cao nguyên sa thạch”. Đất phương Nam không hóa đá và mưa phương Nam còn rơi mãi trong ta – đó là cảm nhận và mong muốn của tôi về vùng đất này.

Hiện ông có tiếp tục làm phim?

Vừa rồi tôi đã hoàn thành một việc rất thú vị là giúp dựng và viết lời bình cho phim Hồ Chí Minh – Ước vọng hòa bình.Phía tác giả người Pháp có một đoạn phỏng vấn phóng viên Léo Figuèresvề Chủ tịch Hồ Chí Minh vì phóng viên này đã có dịp được làm việc vớiBác ở Việt Bắc những năm 1950. Đoạn phim ấy, phóng viên Léo Figuères đãnói đến tình cảm của Chủ tịch Hồ Chí Minh đối với nước Pháp, đối vớingười yêu chuộng hòa bình đòi chấm dứt chiến tranh và mong những ngườilính Pháp được trở về nước. Tôi đã dùng đoạn phim ấy, cộng với tư liệusẵn có của mình, viết lời bình và dựng bộ phim dài chừng 50 phút. Thỉnhthoảng người ta cũng nhờ tôi làm các công việc tương tự vì họ biết tôicó nhiều tư liệu khác nhau.

Tôi thích công việcdựng phim (montage) tư liệu, đặc biệt là tư liệu về những nhân vật lịchsử. Hiện tôi có tới 700 phút tư liệu về cố Thủ tướng Phạm Văn Đồng vàcũng chừng ngần ấy tư liệu về Đại tướng Võ Nguyên Giáp. Tôi có may mắnlà khi các cụ còn khỏe, các cụ đã dành cho tôi cả tháng trời để làmviệc. Đó cũng là cơ duyên mà tôi cho rằng, không dễ gì có được trongđời một người làm phim tài liệu.

Ông nhận xét thế nào về phim tài liệu ở ta hiện nay?

Cóthể nói, ngày xưa phim tài liệu đã làm được nền móng vững chắc cho điệnảnh Việt Nam. Có một thời, chúng ta có rất nhiều phim hay, có giá trị,ấy là vì giai đoạn đó, phần lớn những người làm phim tài liệu đều hướngtới sự giản dị và chân thật. Nhưng lại cũng có thời, người ta lại cốgắng dùng phim tài liệu mô tả sự thật, do vậy nó trở thành giả tạo. Đólà bi kịch của nghệ thuật nói chung, bởi nghệ thuật đích thực phảihướng tới sự chân thật (cái tinh thần) chứ không phải chỉ là mô tả sựthật (cái vẻ ngoài).

Còn hiện nay, phim tài liệu dễ rơi vào tình trạng hời hợt và thiếu tính phát hiện đề tài. Liên hoan phim Cánh diềuvừa rồi rất khó chọn giải thưởng cao cho thể loại này. Vậy cái gì đãlàm cho phim tài liệu rơi khỏi vị trí của nó? Bản thân phim tài liệu đãqua thời kỳ đỉnh cao, không còn những bức thiết như thời chiến tranh.Những vấn đề xã hội thì truyền hình làm nhanh hơn, dễ hơn, lấn hếtsân… Báo chí thì ít đề cập đến, sự đánh giá đúng đắn về giá trị củaphim tài liệu cũng không còn. Ai cũng nói là quan trọng nhưng ít ngườiđể ý đến.

Trong khi đó ở Mỹ hằng năm vẫn có nhữnggiải thưởng lớn cho phim tài liệu, gần đây nhất, phim về vụ khủng bố11/9 đã được giải thưởng Oscar. Trên thế giới, nhìn chung vẫn rất coitrọng và đánh giá đúng mức về giá trị phim tài liệu. Thêm nữa, số ngườilàm phim tài liệu chuyên nghiệp ở Việt Nam cũng rất hiếm.

Tìnhhình thiếu người chuyên nghiệp không chỉ xảy ra đối với mảng phim tàiliệu mà có lẽ đối với cả nền văn học, nghệ thuật ở ta hiện nay. Ôngnghĩ sao về nhận xét này?

Văn học, nghệ thuậthiện nay ít có những tác giả tên tuổi. Chúng ta cũng có thấy xuất hiệnnhững tác giả đột khởi, lóe sáng lên nhưng rồi lại chìm mất, thiếuchiều sâu và chiều dài, hay nói cách khác là không tồn tại được vớiKhông – Thời gian. Nguyên nhân có thể là do chúng ta chưa hội tụ đầy đủnhững năng lực, yếu tố để có những tác giả lớn. Điều này xảy ra trongtừng giai đoạn của lịch sử, có giai đoạn không phải là mươi năm mà cókhi còn kéo dài hàng thế kỷ.

Liệu có thể hìnhdung sự phát triển của văn học nghệ thuật như một biểu đồ hình sin,hình sin ấy đã qua đỉnh rồi và bây giờ thì nó đang ở đâu bên dốc kia,dưới đáy hay lưng chừng?

Tôi cho rằng biểu đồnày không phải hình sin mà là trục tung và trục hoành, có nghĩa là pháttriển hoặc không phát triển. Chúng ta đang phát triển theo chiều ngangmà không có cái siêu việt là chiều thẳng đứng. Mà thực chất chúng taphải phát triển theo chiều thẳng đứng: hoặc là chiều sâu hoặc là chiềucao. Trong lịch sử cũng có những thời kỳ phát triển như vậy, như thờiNguyễn Du, Hồ Xuân Hương… Nhưng cũng có những thời kỳ phát triển theochiều ngang.

Thực tế thập niên nào cũng có nổi lên vài tên tuổi đấy chứ thưa ông?

Đúng.Cũng có một vài tên tuổi nổi bật, nhưng sau này tôi nhận ra rằng, nếuđi vào hiệu sách, nhìn lên những giá sách ta rất khó bắt gặp những tênsách sống được ở thế kỷ XX mà tồn tại được ở thế kỷ XXI. Nghĩa là chỉsau khoảng hai thập niên là đã gần như “rụng” hết những tên tuổi tácgiả, tác phẩm đó. Những tác phẩm, tác giả của thế kỷ XX còn lại đến thếkỷ XXI chủ yếu là của giai đoạn 1930-1945.

Tôi chorằng, đây là thời kỳ đặc biệt của lịch sử và được đánh giá như là thờikỳ đổi mới của văn học, nghệ thuật. Đổi mới thật sự. Từ một quan niệmvề chính trị, từ một hoàn cảnh của lịch sử nó quyết định sự ra đời củanền móng văn học, nghệ thuật. Cho nên một thời kỳ rất dài, ta quan niệmvăn học, nghệ thuật là “vũ khí”. Nếu đã là vũ khí thì nó chỉ có thời kỳcủa nó thôi, đến một giai đoạn nào đó anh phải giã từ vũ khí chứ.

Hoặcphải biết cách chuyển hóa chúng, chứ nếu không nó trở thành một thứ vôtích sự. Thế cho nên đến giai đoạn nào đó phải có sự đột biến. Sự pháttriển của lịch sử nhân loại thực chất là sự xuất hiện của nhiều độtbiến.

Từ một người làm thơ rồi trở thành mộtnhà làm phim chuyên nghiệp – đó có thể coi là những bước đột biến rấttích cực của NSND Đào Trọng Khánh. Vậy hoàn cảnh nào khiến cho ông cónhững bước đột biến ấy?

Với hoàn cảnh của tôithì không phải là “đột biến” mà chỉ là “chuyển biến”. Thơ không thaythế cho phim tài liệu mà phim tài liệu cũng không thay thế cho thơ. Cóvẻ như cũng chỉ là một. Chỉ khác nhau ở hình thức thể hiện. Làm thơbằng phim hay làm phim như thơ, tôi nghĩ cũng là xúc cảm nghệ thuậttrong một con người. Hoàn cảnh càng khó thì càng nghĩ ra nhiều trò.Không biết chừng tôi sẽ trở thành một người nào khác, làm một nghề nàokhác chứ không phải là người làm phim tư liệu như bây giờ.

Nhưngdù làm gì thì mình vẫn là người yêu thơ và yêu công việc làm phim tưliệu. Có thể đó là sự sắp đặt và lựa chọn của nhiều kiếp chứ không phảichỉ một kiếp này. Kiếp này có lỡ thì kiếp sau cố gắng để lại được tiếptục làm thơ và làm phim. Làm sinh linh trong vũ trụ, chúng ta chấp nhậncả chiều “tiến hóa” và chiều “thoái hóa”, có điều phải cố nhận biết đểthay đổi.

Nhắc đến thơ, nhiều người vẫn chưaquên những câu thơ rất ấn tượng, giàu hình ảnh của ông về thành phố HảiPhòng quê hương của ông: “Thành phố, ăn nằm với biển/ Đẻ ra một lũ cầnlao” (Hải Phòng trở lại, 1967) hoặc “Dốc cũ đường mưa trơn/ Móng ngựagầy đánh rơi những dấu mắt ngỗng”, “Chiều thu đẩy một người rối trí rađường/ Đi dạo quanh một chiếc lá rụng khổng lồ” (Hà Nội em, Mỵ Châu,1970)… Đến giờ ông có còn làm thơ? Ông không có ý định ra một tập thơtặng bạn bè sao?

Lúc trước tôi làm thơ như mộtnhu cầu chia sẻ tự nhiên. Làm xong, đọc cho bạn bè nghe, rồi cũng”quên” luôn bản thảo. Đến giờ, nhiều bản đã thất lạc, nhiều bài khôngcòn nhớ trọn vẹn được nữa… Nếu có điều kiện, tôi cũng sẽ cố gắng sưutầm lại…

Xin cảm ơn ông về cuộc trò chuyện.

Hoàng Kim Anh (Theo Doanh nhân Sài Gòn Cuối tuần)