Đạo đức trong thế giới ngày nay

0
124

1. Đạo đức là sức mạnh tạo nên sự ổn định và phát triển của một quốc gia

Chúng ta ít khi thấy được rằng đạo đức là một phần lớn của “sốvốn xã hội” để cho một xã hội lành mạnh, bền vững và phát triển. Lịchsử đã cho thấy những đế chế, những triều đại quân chủ và những chínhphủ ngày nay bị sụp đổ đều vì mất đi “số vốn xã hội” là đạo đức.

Chỉ lấy hai thí dụ ở lịch sử Việt Nam. Nhà Trần làm vua được 175 năm, nhưng vào cuối đời Trần, vua Dụ Tông và Nghệ Tông kém đạo đức, xã hộisuy vi, nhà Trần mất. Đời Lê cũng thế, chưa được 100 năm thì suy tànbởi những vua kém đạo đức như Uy Mục, Tương Dực, Chiêu Tông.

Hai đời Lý Trần thịnh vượng và huy hoàng như thế có phải vì cảm hứngđạo đức của vua và dân thời ấy lên cao nhất trong suốt lịch sử Việt Nam?

Đạo đức là điều không thể thiếu đối với một cường quốc hiện đại. Mộtcường quốc, ngoài kinh tế và chính trị vững mạnh, còn phải có một nềnđạo đức vững chắc, dù đó là đạo đức theo đường lối nào. Đạo đức là mộtphần của văn hoá, để có thể nói rằng: đạo đức là sống có văn hoá. Mộtcon người không có đạo đức là một con người yếu đuối, phá hoại nhiềuhơn là xây dựng. Một quốc gia không có đạo đức là một quốc gia yếuđuối, phá hoại nhiều hơn là xây dựng. Ngày nay trên mặt công khai, mọichính phủ, dầu tốt dầu xấu, đều phải nói đến một nền kinh tế có đạo lý,nghĩa là vì con người.

Chúng ta có thể nhìn vào hai cường quốc kinh tế số một và số hai,một của Tây phương một của Đông phương, là Hoa Kỳ và Nhật Bản. Nhữngnhà tư bản đầu tiên xây dựng nên nước Mỹ ngày nay đều chịu ảnh hưởngcủa tôn giáo Tây phương, như Rockefeller (vua dầu hoả), Ford (vua xehơi), Carnegie (vua luyện thép)…Họ tiết kiệm, sống có phần khắc khổ vàđể tiền làm việc từ thiện phát triển xã hội. Thậm chí cuối đời, một sốngười đã hiến phần lớn tài sản để thành lập các đại học, bệnh viện,trung tâm nghiên cứu khoa học…Quỹ Rockefeller và Ford đã cùng với Chínhphủ Philippines lập ra Viện Nghiên Cứu Lúa giống Quốc Tế IRRI vào năm1960 khiến châu Á có thể thành tựu cuộc “cách mạnh xanh”, giải quyếtnạn đói cho cả thế giới. Ngày nay, các tỷ phú Mỹ giàu nhất thế giới nhưBill Gates và Warren Buffet đều hiến cả gia tài để làm từ thiện cho cảthế giới. Họ đều là những người có đạo đức.

Ở bên này, nước Nhật cũng thế. Sau Đại chiến thế giới thứ hai, Nhậtđã vươn lên mạnh mẽ nhờ những ông chủ Mitsibishi, Toyota, Honda,Sony..Họ cũng có nền đạo đức Phật giáo Đại thừa kết hợp với bản lĩnh“võ sĩ đạo” của họ. Các con rồng, con hổ châu Á phát triển rất nhanhcũng nhờ vào truyền thống đạo đức từ mấy ngàn năm của mình. Chỉ có mộtnước rất nhỏ như Singapore, với chiến lược Đông thể Tây dụng của châu Ávốn có từ trước cả trăm năm, đã làm cho thế giới phải nghiên cứu thamkhảo (có thể xem thêm: Đối thoại với Lý Quang Diệu, cách thức xây dựngmột quốc gia, Tom Plate, 2010, Nguyễn Hằng dịch, NXB Trẻ, 2010).

Chắc chắn sự tranh đua lành mạnh về xã hội và kinh tế giữa Châu Á vàchâu Mỹ, châu Âu trong thế kỷ 21 này (Thế kỷ châu Á- Thái Bình Dương)tuỳ thuộc phần lớn vào văn hoá và đạo đức khi các khu vực đã gần cânbằng về mặt kỹ thuât. Văn hoá và đạo đức sẽ tạo ra sự khác biệt. Nếuphát triển được văn hoá và đạo đức của mình, châu Á sẽ định hình phongcách sống của thế kỷ 21.

2. Phật giáo trước sự suy thoái đạo đức xã hội

Ai cũng thấy rằng đạo đức trong xã hội chúng ta đang suy thoái.Trong sự suy thoái này, phần trách nhiệm của Phật giáo với tư cách làcái tạo nên bản sắc dân tộc không phải là ít.

Từ đầu thế kỷ 20, trước sự đổi mới theo Tây học cùng với nhu cầugiải phóng dân tộc, Tam giáo đồng nguyên, nhưng thật ra, Phật giáo baotrùm cả hai giáo kia, tất cả những điểm đặc sắc của Khổng giáo và Lãogiáo đều có trong Phật giáo. Nhưng khi chế độ quân chủ suy tàn, Khổnggiáo bị công kích, bị dẹp bỏ, thì Phật giáo cũng vì thế mà bị vạ lây.Tiếp theo đó là chiến tranh; trên khắp đất nước, truyền thống Tam giáođồng nguyên càng bị suy yếu hơn.

Sau khi thống nhất đất nước, chúng ta đã quá chậm chạp trong việcđịnh vị bản sắc dân tộc, trong việc định hướng dân tộc đi cùng thời đạivà tiến theo toàn cầu hoá. Xã hội phát triển nhanh về mặt kinh tế sovới thời chiến tranh, trong khi đó văn hoá- trong đó có đạo đức là cáchứng xử đúng, tốt và đẹp với người khác, với thiên nhiên và với hínhmình- sau một thế kỷ lận đạn, chưa kịp định hình thành nền tảng trong xãhội. Thế nên, xã hội suy thoái về đạo đức, dễ đưa đến tình trạng pháttriển không bền vững, chông chênh, làm mười điều tốt thì phá hư bằngbảy, tám điều xấu.

Vậy thì đâu là sức mạnh của đạo đức Phật giáo để đóng góp vào sự phát triển ổn định, không hao hụt lãng phí của xã hội?

Trong những tôn giáo độc thần của Tây phương, đạo đức là tuân thủ,làm theo những điều luật do một vị Thần hay Thượng đế (God, Dieu) đặtra. Sự thưởng phạt cũng do vị Thần hay Thượng đế ấy trực tiếp đảm nhận.Trong Phật giáo, định luật nhân quả của thế giới vật chất và thế giớitâm thức quyết định kết quả của hành động con người. Làm nhân tốt thìđược quả tốt, tạo nhân xấu thì lãnh quả xấu. Đức Phật là người đã thoátra khỏi guồng máy nhân quả này, và Ngài chỉ rõ cho con người thấy màtránh nhân xấu, tạo nhân tốt, chứ Ngài không chế tạo ra định luật nhânquả. Chỉ với định luật nhân quả này, con người đã hoàn toàn bình đẳngvà có được công bằng ở trong thế giới hiện tượng của sanh tử luân hồi.

Có một điểm khác biệt nữa, Đạo đức là đạt đến sự toàn thiện toànhảo. Trong khi đạo đức của những tôn giáo độc thần nhắm đến và đeo đuổimột cái siêu toàn thiện toàn hảo ở ngoài con người và ngoài thế giới màhọ gọi là Thần hay Thượng đế, và do đó bị các nhà triết học Tây phươngnhư Nietzsche, Marx, Freud…và các nhà hậu hiện đại tấn công và giảikiến tạo (déconstruire) một cách khó bào chữa, thì đạo đức Phật giáonhắm đến và theo đuổi một cái siêu việt toàn thiện toàn hảo nội tại ởnơi con người và thế giới (tất cả chúng sanh đều có Phật tánh) cho nênrất bình đẳng, thực tế và không viển vông.

Đạo đức Phật giáo nhằm đưa con người đến chỗ đúng hơn, tốt hơn, đẹphơn. Khi sự đúng, tốt, đẹp đến chỗ tột điểm thì trở thành một con ngườitoàn thiện và toàn diện, mà chúng ta gọi là Phật. Chỗ tột điểm đúng,tốt, đẹp ấy ở trong mỗi chúng ta, chẳng đợi ai ban cho chúng ta. Vìthế, đạo đức Phật giáo là sự tự khai phá, tự nhận thức, tự khai triểnchứ không phải xin xỏ ở bên ngoài. Vì đạo đức Phật giáo bao la và caotột như vậy, nên nó không chỉ bao hàm những giới luật (Giới), mà còn cảĐịnh, Huệ. Đạo đức Phật giáo là toàn bộ con đường Phật giáo, mà theocác kinh,là “ con đường tốt đẹp ở chặng đầu, tốt đẹp ở chặng giữa, vàtốt đẹp ở chặng cuối cùng”. Điều kì diệu nhất là con đường ấy ở trongchúng ta, con đường ấy chính là thân tâm của chúng ta. Đó là con đườngcủa tự do, hoan hỷ và an vui.

Hãy lấy một thí dụ về Định. Ngồi thiền là một hànhvi đạo đức, bởi vì nó chuyển hoá bớt năng lượng tình dục bản năng mùquáng ở cấp thấp thành năng lượng bình an và sáng suốt ở cấp cao. Chonên muốn thi hành giới thứ ba (không tà dâm) có hiệu quả, cần phải thựchành thiền định, và cả trí huệ nữa. Cũng như nói chớ nên tham lam, sângiận thì có giữ được cũng chỉ là đè nén. Phải có cả sự chuyển hoá nănglượng tham sân (định) và sự sáng suốt của tâm trí (huệ) thì mới có hiệuquả.

Đạo đức Phật giáo không chỉ là nhứng ý niệm, nó là sự thực hành,thậm chí ở những chiều sâu thẳm nhất của tâm thức con người (thiềnđịnh, thiền quán…), do đó, nó là sự chuyển hoá toàn bộ con người theohướng đúng hơn, tốt hơn, đẹp hơn.

Nhưng đạo đức Phật giáo không phải là sự hoàn thiện mình một cáchđơn độc. Sự tự hoàn thiện được thiện hiện trong, bằng, và qua xã hội.Xã hội vừa là môi trường, vừa là nơi thể nghiệm thử thách và là thướcđo của sự tiến bộ. Thế nên trong khi tự hoàn thiện, cá nhân làm cho xãhội cũng cùng tự hoàn thiện, tự chuyển hoá.

Nhìn rộng ra trên thế giới hiện nay, không có vấn đề nào không nằmtrong đạo đức Phật giáo: Tuyên ngôn quốc tế nhân quyền; hố ngăn cáchgiàu nghèo quá lớn giữa người với người và giữa quốc gia với quốc gia;khí hậu trái đất; tàn sát khủng bố; giá trị của tình yêu và tình dục…Cũng cần nhắc lại rằng sự chữa trị của đạo đức Phật giáo là tận căn để,không hời hợt bên ngoài, không chỉ “xức thuốc ngoài da” như những biệnpháp thông thường của xã hội.

Đạo đức Phật giáo là sự chuyển hoá toàn bộ và triệt để con ngườitheo hướng đúng hơn, tốt hơn, đẹp hơn. Thế nên nó bao gồm toàn bộ nhữnghoạt động con người: Văn (nghe, tìm hiểu, không chỉ nghe rồi nói ngoài miệng), ( tư duy xem có đúng hay không, cái gì cần làm, cái gì không nên làm) và Tu( thực hành bằng toàn bộ thân tâm của mình).

Một điều cốt lõi của Phật giáo so với những con đường tự hoàn thiệnkhác là: đạo đức Phật giáo không phải là phương thiện khó nhọc hôm nayđể đạt đến cứu cánh hạnh phúc mai kia, mà cứu cánh vốn ở ngay nơiphương tiện. Nghĩa là đạo đức Phật giáo là sự hưởng thụ ngay bây giờ vàở nơi đây. Nghe hiểu lúc nào thì hưởng thụ lúc ấy, tư duy lúc nào thìhưởng thụ lúc ấy, và thực hành lúc nào thì hưởng thụ lúc ấy.

Đạo đức Phật giáo là sống trực tiếp một đời sống tự do, hoan hỷ và an vui, không chỉ cho cá nhân mà cả xã hội