Bí ẩn nhục thân các thiền sư – Kỳ cuối: Tu bổ nhục thân thiền sư Như Trí

0
104

Ni sư Đàm Chính, chùa Tiêu Sơn (huyện Từ Sơn, Bắc Ninh), năm nay đã ngót nghét 80 tuổi. Năm 17 tuổi, bà là người đầu tiên nhìn thấy nhục thân thiền sư Như Trí trong tòa tháp ở chùa.

Hơn60 năm trước, ni sư Đàm Chính đã về tu nghiệp ở chùa khi còn là mộtthiếu nữ 17 tuổi. Năm 1971, khi vén một nhành cây phủ tháp Viên Tuệ, nisư thấy một viên gạch màu đỏ, trên đó có ghi tên và năm tịch của ngườitrong tháp – Tỳ kheo Như Trí (mất năm 1723). Ni sư là người đầu tiênnhìn thấy nhục thân ngồi trong tháp, qua một khe nứt của tháp. Nhưngrồi cụ bít chặt khe nứt này lại và giữ kín chuyện mãi đến ngày4.3.1996, khi Hòa thượng Thích Thanh Từ – trụ trì Thiền viện Trúc Lâm ởĐà Lạt và Tỳ kheo Thích Kiến Nguyệt – Tổng thư ký Thiền viện Trúc Lâmtới thăm chùa Tiêu Sơn. Ni sư Đàm Chính đã nhờ thiền viện giúp đỡ. Tôigặp Tỳ kheo Thích Kiến Nguyệt lần đầu tiên tại chùa Đậu (Hà Tây cũ),khi chúng tôi đang tu bổ hai nhục thân thiền sư Vũ Khắc Minh và Vũ KhắcTrường. Tỳ kheo đã yêu cầu chúng tôi giúp tu bổ nhục thân thiền sư NhưTrí.

Bắt đầu tu bổ

Chúng tôi đã soạn thảo dự án “Tu bổ và bảo quản nhục thân thiền sưNhư Trí ở chùa Tiêu Sơn (Bắc Ninh)”. Theo dự án này, Sở Văn hóa – Thôngtin Bắc Ninh là cơ quan lập thiết kế và phương án thi công, Thiền việnTrúc Lâm là đơn vị chủ đầu tư của dự án. Tôi là chủ nhiệm dự án cùngthực hiện với họa sĩ sơn mài Đào Ngọc Hân và Tỳ kheo Thích Kiến Nguyệt- Tổng thư ký Thiền viện Trúc Lâm, người theo sát dự án để lo kinh phí.

Ngày 5.3.2003, nhục thân thiền sư Như Trí được đưa ra khỏi tháp.Nhục thân ngồi thiền định trong tư thế bán già, tay kiết ấn Tam muội,nhưng vì ẩm mốc nên bị mục rớt phần cẳng tay. Có một lỗ thủng lớn chínhgiữa mặt. Xương mũi và xương hàm trên thụt vào hộp sọ. Xương màu đencòn nhìn thấy rõ bên trong hộp sọ. Vết nứt ở tai phải từ thái dương quatrước dái tai xuống cổ và chạy sát tới đầu xương đòn phải. Hai tay bịvỡ từ cánh tay đến hết bàn tay. Các mảnh vỡ rơi rụng xuống nền và lẫnvới đất, đá. Xương mỏng và có màu đen. Một vết vỡ lớn khác ở giữa ốngchân phải, không nhìn thấy xương. Mặc dầu tượng bị vỡ phần tay, ống taybị vỡ rụng xuống dưới, nhưng trên ống chân còn dấu vết của một phần bàntay. Phía trong mảng bồi, nhìn thấy rõ thớ vải bằng mắt thường. Trật tựtừ ngoài vào trong là: vải bồi, bó, hom, sơn (màu ngà). Không thấy thếpvàng hay bạc. Nhục thân được sơn phủ bên ngoài một lớp sơn ta màu ngà,mắt và lông mày vẽ bằng sơn đen. Lớp sơn đã bị bong tróc nhiều nơi, nêncó màu sắc loang lổ. Do nhục thân đặt trong tháp bịt kín lâu ngày trongmôi trường ẩm, mốc làm hỏng lớp sơn và bong tróc. Từ các phần hỏng,thủng, hơi ẩm, côn trùng và vi sinh vật đang xâm nhập vào phá hoại phầnbên trong của nhục thân.

Do ở chùa Tiêu Sơn rất hiếm nước, khách tham quan lại đông nên việctu bổ, bảo quản được quyết định chuyển về thực hiện tại chùa Duệ Khánh(xã Nội Duệ, huyện Tiên Du – Bắc Ninh).

Để diệt khuẩn ở bên ngoài và trong tượng, phải phun thuốc diệt khuẩnvà xông thuốc. Bề mặt pho tượng bị nứt, nhiều nơi bị bong tróc lớp sơnta. Chúng tôi xử lý ngay bề mặt pho tượng bằng cách phủ bề mặt bằng vảimàn và phủ sơn rồi rắc mạt cưa lên sơn khi bề mặt chưa khô. Bề mặt photượng được gia cố dần. Khi gỡ phần nhục thân khỏi đế, chúng tôi pháthiện đế là một tấm gốm nung màu đỏ, mặt áp vào đáy tượng có in hình nanphên. Phía trong lớp bồi nhìn rất rõ lớp vải màn. Từ mặt đáy, chúng tôithấy xương sên, gót và xương mác nằm khá đúng vị trí giải phẫu. Như vậycó thể kết luận nhục thân được bó cốt ngay sau khi tịch, không có sắpxếp xương như nhục thân thiền sư Vũ Khắc Trường. Để xác định giới tính,tuổi tác, tầm vóc và bệnh lý của thiền sư Như Trí, chúng tôi đã nghiêncứu tất cả số di cốt bị rơi xuống dưới trong khi đưa nhục thân ra khỏitháp. Có một đốt sống ngực có chiều cao thân thấp và không cân xứng.Điều này gợi ý cho chúng tôi về bệnh viêm cột sống của thiền sư. Diệnkhớp mu còn thấy rõ để có thể định tuổi của thiền sư khoảng 40 – 45tuổi.

Phủ tạng còn trong bụng

Ngày 11.5.2004, tôi và họa sĩ sơn mài Đào Ngọc Hân lật ngược nhụcthân để nghiên cứu phần trong lòng và ngạc nhiên khi phát hiện ra mộtkhối hợp chất bằng quả bưởi nằm chính giữa phần bụng. Tượng được phủkín bằng sơn ta, phía dưới lại có đáy gốm, do đó khối vật chất này từngoài không thể lọt vào trong ổ bụng được. Sau khi lấy mẫu phân tích,kết quả thật bất ngờ rằng đó là các chất còn lại của phần phủ tạngtrong bụng thiền sư Như Trí.

Như vậy, đây là lần đầu tiên ở Việt Nam chúng ta phát hiện và chứngminh được có phần nội tạng trong bụng thiền sư. Điều này có thể suyluận rằng trong bụng thiền sư Vũ Khắc Minh ở chùa Đậu, huyện Thường Tín(Hà Tây cũ) chắc cũng còn lại khối vật chất là phần nội tạng mà quaphim X-quang không thể phát hiện được, như chúng tôi đã đoán định từnăm 1983.

Sau khi đã tu bổ được phần thân, chúng tôi khoét phần gáy để đưa đốtsống cổ bị rời ra ban đầu. Đến độ sâu 1,3 cm bỗng chiếc đục trên tayhọa sĩ Đào Ngọc Hân bật trở lại, ánh xanh của gỉ đồng lóe lên. Ngày4.6.2004, Tỳ kheo Thích Kiến Nguyệt và chúng tôi đã chuyển nhục thântới Bệnh viện Đa khoa Bắc Ninh để chụp phim X-quang.

Chúng tôi phát hiện thấy sau khi bồi lớp thứ nhất, người ta đã đặtmột tấm đồng lớn trên lưng (chiều dài 65 cm; rộng 15 cm) và một tấmđồng trên ngực (chiều rộng 22 cm). Phía ngoài hai tấm đồng là lớp bồidày trên dưới 1 cm. Trên đầu và bắp tay cũng được cuốn những dải băngbằng đồng có các kích thước khác nhau. Vòng quanh đầu trên hai tai làba dải băng: một dải nhỏ 0,6 cm, hai dải lớn hơn 0,79 cm. Có ba dảibăng khác từ trên đỉnh đầu dọc theo thái dương xuống sau cằm. Ba dảibăng này có một dải to: 1cm và hai dải nhỏ 0,5 cm. Nhìn theo chuẩn saucó bốn dải băng to chiều rộng 2,13 cm, chạy từ cổ lên đỉnh đầu luồn quadải băng to (vuông góc với nó) gập quay trở lại xuống cổ ở phía saugáy. Qua phim X-quang thấy rất rõ vết gấp này. Một số dải băng khácđược cuốn quanh cổ và hai dải băng có chiều ngang nhỏ: 0,4 cm chạy vòngtừ nách vắt qua vai, từ trước ra sau.

Đây là hiện tượng đầu tiên ở Việt Nam. Có nhiều khả năng nó giúp chotư thế ngồi của thiền sư vươn thẳng, tránh bị cúi gập xuống ở phần cổ,lưng và cũng có khả năng để bảo vệ hộp sọ. Lớp bồi bên ngoài nhục thânthiền sư Như Trí dày 0,66 cm, gồm hai lớp: lớp ngoài màu vàng nâu, lớptrong màu đen. Cả hai lớp thành phần đều gồm vải, sơn ta và mạt cưa…Không hề có dát vàng hay bạc như tượng thiền sư Vũ Khắc Minh. Để bảođảm độ bền vững cho pho tượng nhục thân thiền sư Như Trí, chúng tôi đãthếp bạc trên toàn bộ pho tượng. Chúng tôi quyết định đổ khuôn làm mộtpho tượng thứ hai bằng composite đặt trong tháp Viên Tuệ, còn pho tượnggốc đặt tại nhà Tổ.

Ngày 27.9.2004, Thiền viện Trúc Lâm đã tổ chức lễ cầu nguyện chothiền sư Như Trí tại chùa Duệ Khánh và làm lễ rước nhục thân về chùaTiêu Sơn rất trọng thể. Ngày 28.9.2004, lễ khánh thành việc tu bổ vàbảo quản nhục thân thiền sư Như Trí đã được tổ chức tại chùa Tiêu Sơn.Thế là một dấu son nữa lại được ghi thêm vào trang sử của ngôi chùa cổkính này. Với riêng tôi thì có một nỗi mừng khôn tả. Vừa mừng, vừa chờđợi và hy vọng, vì tôi chắc rằng sẽ còn ở đâu đó, trong những ngôi thápcổ đang bị xuống cấp, những vị thiền sư khác đang “chờ” chúng tôi, lạibắt tay vào một công trình tu bổ mới… 

 

Nhục thân thiền sư Như Trí trong khám rồng (sau khi tu bổ) – Ảnh: N.L.C

Về thân thế sự nghiệp của thiền sư Như Trí tới nay chưa thấy sử liệunào ghi rõ, chỉ sơ lược qua một vài tác phẩm văn Nôm mà chúng ta chưacó dịp kiểm chứng. Theo đó, Ngài cùng với một số huynh đệ có cùng chữNHƯ, phụ giúp thiền sư Chân Nguyên sao lục ấn hành những tác phẩm củathời Trần còn sót lại trong nhân gian như: Khóa hư lục, Thánh đăng lục,Tam tổ trúc lâm, Kiến tánh thành Phật và đặc biệt là tập Thiền uyển tậpanh… Theo Thượng tọa Thích Thông Phương – trụ trì Thiền viện Trúc LâmYên Tử thì: “Thiền sư Như Trí là đệ tử nối pháp của thiền sư ChânNguyên, một thiền sư thời Hậu Lê có công phục hưng Thiền phái Trúc Lâmdo sư tổ Trúc Lâm – Trần Nhân Tông mở ra và từng trụ trì chùa Long Độngở Yên Tử, nay là Thiền viện Trúc Lâm Yên Tử. Hiện ở đây còn tháp đá tônthờ thiền sư, gọi là tháp Tịch Quang. Đây là mốc lịch sử của dòng thiềnTrúc Lâm. Nhiều thiền sư ra đời, những tư liệu của chư tổ được thiền sưChân Nguyên cùng hàng môn đồ kế tiếp, biên tập, khắc in để giữ gìn, làmcơ sở sách cho người nghiên cứu. Thiền sư Như Trí đã từng khắc in lạibộ Thiền uyển tập anh năm 1715, là bộ sách rất có giá trị về văn hóacủa Phật giáo Việt Nam…”.