Sự mất căn bản trong cuộc sống

10

Khi bànluận, các giá trị phụ này làm cho những thanh niên không có những hiểubiết đó cảm thấy mình phải được hiểu biết như những người khác, có nhưvậy, họ mới tự tin. Đó là nguyên nhân gần làm cho giới trẻ mất địnhhướng, và muốn tự tin họ đã chứng tỏ bằng nhiều cách khác nhau như hútthuốc lá, thuốc lắc, bài bạc, nhậu nhẹt…

Cuộcsống ngày nay được đề cập qua rất nhiều “giá trị”, như: danh tiếng,tiền bạc, tri thức, sự sung túc, quần áo đẹp, xe đời mới, điện thoại didộng đời mới… Trong hàng loạt “giá trị” đó thì cái nào là chính, cáinào là phụ, cái gì có thể bỏ qua và cái gì không thể bỏ qua?

Đấythực sự là những câu hỏi căn bản và có tính cách định hướng cho cuộcđời con người. Điều này đã được trả lời trong kinh Phật hơn 2.500 nămvề trước. Chúng ta hãy xem đoạn đối thoại bổ ích của Bà la mônSonadanda và Đức Phật trong Trường Bộ Kinh.

Khithấy có nhiều người Campà đến tại hồ nước Gaggara, nơi Đức Phật tạmnghỉ, để yết kiến Ngài, Bà la môn Sonadanda nửa muốn yết kiến Đức Phật,nửa không muốn. Ông ở vào vị trí quan trọng về tinh thần tại vùng đó,nên khi những người Campà đến Gaggara, ông không thể xem mình là ngườikhông biết gì về sự kiện đó. Vị trí cao trong xã hội có thể dẫn ông tớiviệc phải miễn cưỡng làm các điều không mong muốn. Nhưng khi được hộichúng khuyên không nên đi, ông lại cố ra sức chứng tỏ rằng việc đến yếtkiến Đức Phật là cần thiết. Hiện tượng không muốn gặp gỡ một người đầyđủ về đạo đức và trí tuệ, người mà khi tiếp xúc họ có thể dễ dàng thấyđược các nhược điểm của mình, trong kinh Phật gọi là tâm lý không muốnyết kiến người có trí. Và đây cũng là một tâm lý phổ biến trong xã hộichúng ta hôm nay.

Thế là ông Sonadanda đi yết kiến Đức Phậtcùng với những người khác. Ta hãy theo dòng suy nghĩ của ông: “Nếu Samôn Gotama hỏi ta một câu, câu trả lời của ta có thể không làm cho tâmtrí Ngài được thoả mãn; và nếu Sa môn Gotama nói với ta như sau: Này Bàla môn, câu hỏi ấy nên trả lời như thế này, thời như vậy, hội chúng nàysẽ khinh miệt ta: Bà la môn Sonadanda là ngu si bất tài không thể làmcho tâm trí Sa môn Gotama thoả mãn với câu trả lời câu hỏi ấy”. Ôngtiếp tục lo lắng. Sự việc càng trở nên nghiêm trọng hơn khi tất cả cáctiếng tăm mà ông có, được xem là nguyên nhân trực tiếp để ông có đượcthu nhập dồi dào.

Câu chuyện xảy ra cách đây 2.500 năm xem rakhông khác gì câu chuyện thời hiện đại. Ông Sonadanda đã lo lắng đến độmuốn quay về. Nhưng vì sợ mang tiếng, sợ giảm thu nhập, ông lại tiếptục đi theo đoàn người.

Khi đến nơi, ông chào hỏi Đức Phật vàngồi xuống, nhưng những nỗi lo sợ của ông lại tiếp tục nổi lên. ĐứcPhật biết như vậy nên đã tìm cách gỡ rối cho ông Sonadanda. Ngài hỏimột câu thuộc về phần kinh điển của giai cấp tăng lữ: “Này Bà la môn,những vị Bà la môn phải đầy đủ bao nhiêu đức tính mới được gọi là Bà lamôn, và để có thể khi nói: tôi là Bà la môn, lời nói ấy là chân chánh,không phải lời nói dối”. Quả thật đây là một câu hỏi “chuyên môn” màông Sonadanda có thể trả lời được. Đức Phật đang hỏi về tiêu chuẩn củamột Bà la môn chân chánh, cũng tựa như ngày nay chúng ta hỏi về tiêuchuẩn để một con người công dân tốt có thể nói về mình mà không thấyngượng. Bạn có cần phải là người sành điệu hay không, bạn có cần phảilà người có tri thức cao cho phù hợp với thời đại phát triển vũ bão củacông nghệ không, bạn có cần phải ăn nói có duyên, dẫn dắt các câuchuyện thiện nghệ không, có cần ăn mặc theo mốt không?…

Ông nêu ra năm tiêu chuẩn:

1. Có truyền thống gia đình, không bị một gièm pha nào về cả phụ hệ và mẫu hệ cho đến bảy đời về trước,
2. Có các hiểu biết về mật chú, về kinh Vệ đà, về khoa học tự nhiên và nhân tướng học,
3. Đẹp trai, khả ái, cử chỉ trang nhã, dáng điệu cao thượng,
4. Có đức hạnh, đầy đủ giới hạnh cao dày,
5. Học rộng, sáng suốt.

Mặcdù có đầy đủ tất cả các tiêu chuẩn trên, ông vẫn không tự tin. Đâychính là điều mà chúng ta cần phải chú ý tới, bởi vì các vấn đề của conngười hiện đại ngày nay cũng vẫn tương tự như xưa, và người ta cứ nghĩrằng phải có thêm gì đó thì mới tự tin… Để hướng dẫn ông Sonadanda, ĐứcPhật hỏi tiếp: “Này Bà la môn, trong năm đức tính này, có thể bỏ quamột đức tính nào, chỉ có bốn đức tiùnh thôi, mà vẫn có thể gọi là Bà lamôn, và để có thể khi nói: tôi là Bà la môn, lời nói ấy là chân chánh,không phải lời nói dối”. Đây là một kỹ thuật đặc trưng của Phật giáodựa trên đặc tính không xác thực của tất cả các quan điểm về cái tôi.Tên của nó là kỹ thuật từ bỏ, buông bỏ hay đoạn giảm. Nó sử dụng để làmrõ những điều cốt yếu, định hướng và điều chỉnh hành động. Cách đâynhiều năm, tôi đã đọc cuốn sách nổi tiếng của Dale Carnegie Quẳng gánhlo đi và vui sống. Thật đáng ngạc nhiên, kỹ thuật từ bỏ rất hữu ích nàylại không được nhắc tới, ngoại trừ một đoạn rất mờ nhạt nói tới ý củaEmerson: “Trừ ta ra, không cái gì làm cho ta bình tĩnh được hết”.

ÔngSonadanda trả lời như sau: “Tôn giả Gotama, có thể được. Tôn giảGotama, trong năm đức tính này, chúng tôi có thể bỏ dung sắc”. Như vậy,ông đã bỏ tiêu chuẩn thứ ba. Đây là một điều cực kỳ cơ bản mà giới trẻcần được giáo dục cẩn thận. Cùng với dáng vẻ bên ngoài, các thứ phụtùng như nước hoa C, dầu gội đầu R, điện thoại di dộng N, sự xăm mình…đang tạo thành sự “sành điệu” và “niềm tự hào” của không ít người. Gầnđây, tôi có đọc một bài báo viết về một cô gái bị hỏng hôn nhân vì chúrể nhìn thấy các hình ảnh xăm trên ngực cô gái. Hẳn là khi cô xăm hìnhảnh cô không nghĩ đến được cái hậu quả “kỳ lạ” như thế.
Đức Phậthỏi tiếp: “Này Bà la môn, trong bốn đức tiùnh này, có thể bỏ qua mộtđức tính nào, chỉ có ba đức tính thôi, mà vẫn có thể gọi là Bà la môn,và để có thể khi nói: tôi là Bà la môn, lời nói ấy là chân chánh, khôngphải lời nói dối”. Bây giờ đã thấy định hướng của vấn đề, ông trả lời:“Tôn giả Gotama, có thể được. Tôn giả Gotama, trong bốn đức tính này,chúng tôi có thể bỏ mật chú”. Ta cần nên biết sự thực hành mật chú cóthể dẫn đến sự phát triển những năng lực thần thông. Hiện nay, qua cácphương tiện thông tin đại chúng, ta thường thấy nói đến những người cókhả năng đặc biệt như nhìn thấy những thông tin về những người đã chếttừ lâu hay những ảnh tượng mà người bình thường như chúng ta không thấyđược.

Thể hiện thông thường của tiêu chuẩn này nằm ở lòng tựhào do có được một số hiểu biết và kỹ năng ở một lĩnh vực nào đó vượttrội hơn những người khác, đó là những người có tính cách chuyên nghiệpđược gọi là có đẳng cấp “pro”…, làm thần tượng cho giới trẻ. Nhữngngười đam mê trong một nghề nghiệp như ca sĩ, diễn viên điện ảnh, ngườimẫu, huấn luyện viên, cầu thủ bóng bá … được ca ngợi trên báo, đài,phim ảnh, tiểu thuyết… vô tình làm cho nhiều bạn trẻ dễ hiểu lầm đó làđiều trọng yếu. Các chương trình truyền hình tôn vinh những người nắmđược nhiều thông tin về các đội bóng ở tận bên kia trời Tây, nhữngngười nghe được nhiều bài hát, biết được chuyện của các ca sĩ thờidanh… Khi bàn luận, các giá trị phụ này làm cho những thanh niên khôngcó những hiểu biết đó cảm thấy mình vô giá trị và mình phải được hiểubiết như những người khác, có như vậy, họ mới cảm thấy tự tin. Đó lànguyên nhân gần làm cho giới trẻ mất định hướng, và muốn tự tin họ đãchứng tỏ bằng nhiều cách khác nhau như hút thuốc lá, thuốc lắc, bàibạc, nhậu… Qua đó ta thấy ngay cả sự giỏi về học vấn, về nghề nghiệpchuyên môn… nhưng được dùng để chê bai người khác cũng là loại kiếnthức vô ích. Cũng cần phải nói thêm, các tiêu chuẩn hiểu biết về xã hộinhư ông Sonadanda đề cập là các vấn đề về ngôn ngữ, lịch sử, lễ nghi,xem tướng… vốn là những kiến thức mà có nhiều người trong chúng ta vẫncòn mong ước được biết.

Câu chuyện được tiếp tục, Đức Phật lạihỏi: “Này Bà la môn, trong ba đức tính này, có thể bỏ qua một đức tínhnào, chỉ có hai đức tính thôi, mà vẫn có thể gọi là Bà la môn, và để cóthể khi nói: tôi là Bà la môn, lời nói ấy là chân chánh, không phải lờinói dối”. Ông trả lời tự tin: “Tôn giả Gotama, có thể được. Tôn giảGotama, trong ba đức tính này, chúng tôi có thể bỏ thọ sinh”. Ông đã bỏluôn tiêu chuẩn thứ nhất. Khi đề cập đến thân thế, ta thấy đây quả thựclà vấn đề khó bỏ qua. Lúc đó, mọi người đi theo ông Sonadanda nhao nhaolên phản đối. Chúng ta phải biết, thân thế trong sạch mà mọi người đangđề cập ở đây là sự trong sạch của gia tộc trong bảy đời liên tiếp chứkhông giống như sự tự hào đơn giản của những người ngày nay có nguồngốc gia đình giàu sang hay có truyền thống hơn những người khác chỉtrong hiện tại. Ông Sonadanda đã chỉ vào Ankara, người cháu của mình,vốn đầy đủ các tiêu chuẩn mà ông đã nêu: “ Này các hiền giả nếu thanhniên Ankara giết hại các loại hữu tình, lấy của không cho, đi tư thôngvới vợ người, nói láo, uống rượu, như vậy này các hiền giả, nay dungsắc làm được cái gì, thọ sinh làm được cái gì?”.

Đến đây vấnđề đã được giản lược rất nhiều. Tuy nhiên, Đức Phật vẫn hỏi tiếp: “NàyBà la môn, trong hai đức tính này, có thể bỏ qua một đức tính nào, chỉcó hai đức tính thôi, mà vẫn có thể gọi là Bà la môn, và để có thể khinói: tôi là Bà la môn, lời nói ấy là chân chánh, không phải lời nóidối”. Đức Phật đã cố ý gợi mở cho ông Sonadanda để ông có thể đi đến sựbuông bỏ toàn diện. Khi đọc tới đoạn này, tôi lại nhớ đến đoạn kinh ĐứcPhật ví dụ các hiểu biết như là chiếc bè, khi dùng nó qua sông rồi thìnên để lại bờ sông, để mà “Hành đáo thủy cùng xứ, Tọa khán vân khởithời”. Thi sĩ Bùi Giáng đã bình luận như sau:

Thưa rằng hỏi nữa là sai,
Mùa xuân đang đợi bước ai đi vào.

Tuykhông hiểu hết dị ý của câu hỏi, ông cũng có câu trả lời như sau: “Tôngiả Gotama, không thể được. Tôn giả Gotama, trí tuệ được giới hạnh làmcho thanh tịnh, giới hạnh được trí tuệ làm cho thanh tịnh. Chỗ nào cógiới hạnh, chỗ ấy có trí tuệ; chỗ nào có trí tuệ, chỗ ấy có giới hạnh;người có giới hạnh nhất định có trí tuệ, người có trí tuệ nhất định cógiới hạnh. Giới hạnh và trí tuệ được xem là tối thắng ở trên đời”. Sựkhác biệt giữa các kiến thức học tập được (tiêu chuẩn 2) và trí tuệ(tiêu chuẩn 5)ø là điều mà nhiều người ngày nay vẫn chưa rõ. Thực ratrí tuệ là loại hiểu biết đặc biệt nhằm nhận ra việc thiện, việc bấtthiện và nhân quả của hành động, tức là về các vấn đề căn bản của cuộcsống. Nếu không nắm được các vấn đề này, Đức Phật nói rằng con người tasẽ “như một vật mất gốc, tự làm mình bị thương tích, tự làm mất nhiềuphước đức”. Chúng ta suy nghĩ gì về đối thoại trên, trong khi giáo dụccủa chúng ta hiện nay, trình độ văn hoá thường được hiểu nhầm là mức độvề trí tuệ.

Câu trả lời của ông Sonadanda cho thấy đây là vấnđề căn bản của cuộc sống, và là phương cách tạo ra sự tự tin mạnh mẽ.Emerson và cả Carnegie cũng không phân tích sâu xa được vấn đề như vậy.Đức Phật có đặt ra thêm một câu hỏi nữa: “Nhưng này, Bà la môn, thế nàolà giới hạnh và thế nào là trí tuệ” và được trả lời như sau: “Tôn giảGotama, chúng tôi chỉ biết có như vậy là tột bực của vấn đề”… Chúng tatạm dừng lại ở đây, chỉ có một lời kèm thêm nho nhỏ, như đã nói ở trên,các giá trị phụ, bên ngoài, khác với đạo đức và trí tuệ thì có thể bỏqua. Nhưng câu hỏi đặt ra là tất cả các giá trị phụ có thể sử dụng đượckhông, nó hoàn toàn vô ích hay là có ích lợi gì? Tôi cũng xin dẫn đoạnđối thoại trong Kinh bộ Tăng chi:

– Này Ananda, mọi giới cấm(nguyên tắc, điều luật, lễ nghi), sinh sống (làm việc, thụ hưởng, vuichơi), phạm hạnh (đạo đức), sự hầu hạ căn bản (sự phục vụ cho cá nhânvà xã hội) đều có quả (có ích lợi) phải không?

– Ở đây, bạch Thế tôn, không thể trả lời một chiều được!

– Vậy, này Ananda, hãy phân tích thêm!

-Bạch Thế tôn, mọi giới cấm, sinh sống, phạm hạnh, sự hầu hạ căn bản nàođược áp dụng, khiến điều không thiện phát triển, điều thiện bị đứt mất,thời giới cấm, sinh sống, phạm hạnh, sự hầu hạ căn bản như vậy không cókết quả. Và bạch Thế tôn, mọi giới cấm, sinh sống, phạm hạnh, sự hầu hạcăn bản nào được áp dụng, khiến điều thiện phát triển, điều không thiệnbị đứt mất, thời giới cấm, sinh sống, phạm hạnh, sự hầu hạ căn bản nhưvậy có kết quả.